Nâng cao năng lực phát triển cho doanh nghiệp xuất khẩu gỗ và thủ công mỹ nghệ

Nếu như trước đây, câu chuyện thương hiệu, thiết kế hay mở rộng thị trường còn khá mờ nhạt, thì nay đã trở thành trọng tâm trong chiến lược của nhiều doanh nghiệp. Song song đó, áp lực từ môi trường kinh doanh bao gồm cải cách hành chính, các tiêu chuẩn kỹ thuật khắt khe và sự cạnh tranh ngày càng gay gắt đã trở thành lực đẩy khiến doanh nghiệp phải chủ động thay đổi. Việc tổ chức lại sản xuất theo hướng tinh gọn, hiệu quả hơn không chỉ giúp tối ưu chi phí mà còn nâng cao chất lượng sản phẩm từ đó cải thiện vị thế trên thị trường. Dù chưa thể đánh giá đầy đủ trong dài hạn, nhưng những chuyển biến trong thời gian gần đây cho thấy một xu hướng rõ ràng: Doanh nghiệp đang thích ứng nhanh hơn, chủ động hơn và từng bước nâng cao năng lực phát triển một cách thực chất.

Tuy nhiên, môi trường kinh doanh trong giai đoạn gần đây khó lường hơn, buộc nhiều doanh nghiệp phải thu hẹp khẩu vị rủi ro và thận trọng hơn trong các quyết định đầu tư, mở rộng sản xuất. Những biến động địa chính trị và chính sách thương mại quốc tế đang tác động trực tiếp đến hoạt động xuất khẩu. Các thay đổi về thuế quan, đặc biệt tại những thị trường lớn như Mỹ, diễn ra nhanh và khó dự báo khiến đơn hàng biến động thất thường, làm gián đoạn kế hoạch sản xuất và ảnh hưởng đến hiệu quả kinh doanh.

Ở trong nước, những yếu tố mang tính chuyển tiếp của chính sách và quy hoạch cũng phần nào làm chậm nhịp đầu tư. Khi định hướng sử dụng đất, phát triển khu công nghiệp hoặc các điều chỉnh hành chính chưa rõ ràng, doanh nghiệp có xu hướng “chờ và nghe”, thay vì quyết định mở rộng ngay lập tức. Điều này khiến dòng vốn đầu tư mới có dấu hiệu chững lại trong ngắn hạn.

Đặc biệt, nguồn cung nhân công không còn dồi dào như trước, trong khi sự cạnh tranh từ các dự án đầu tư công quy mô lớn và khu công nghiệp mới đã đẩy mặt bằng tiền lương lên cao. Điều này khiến các ngành thâm dụng lao động như gỗ, dệt may, da giày rơi vào tình trạng thiếu hụt nhân lực, chi phí sản xuất gia tăng và áp lực giữ chân người lao động ngày càng lớn.

Trong bối cảnh các yếu tố rủi ro ngày càng hiện hữu và khó dự báo, phần lớn doanh nghiệp, đặc biệt là nhóm doanh nghiệp vừa và nhỏ vẫn chưa thực sự có sự chuẩn bị bài bản về năng lực quản trị và kế hoạch ứng phó. Điều này trực tiếp ảnh hưởng tới năng lực phát triển của chính doanh nghiệp. Thực tế cho thấy, ngoài một số tập đoàn lớn có hệ thống theo dõi và phân tích thị trường tương đối đầy đủ, thì đa số doanh nghiệp vẫn chủ yếu tập trung vào tổ chức sản xuất trước mắt, ít dành nguồn lực cho việc dự báo và xây dựng kịch bản dài hạn. Không ít doanh nghiệp vẫn vận hành theo quán tính, đến khi rủi ro xảy ra mới tìm cách xử lý, dẫn đến phản ứng bị động và chi phí thích ứng cao hơn nhiều lần.

Thích ứng: “Chìa khoá” nâng cao năng lực phát triển

Yêu cầu đầu tiên không nằm ở giải pháp kỹ thuật, mà ở việc nâng cao năng lực nhận diện vấn đề. Doanh nghiệp cần được tiếp cận thông tin một cách đầy đủ, chính xác và kịp thời, từ đó hiểu rõ “luật chơi” mới của thị trường.

Quan trọng hơn, những yêu cầu như minh bạch nguồn gốc nguyên liệu, tuân thủ tiêu chuẩn lao động hay sản xuất xanh là xu thế không thể đảo ngược. Điều này buộc doanh nghiệp phải chấp nhận thay đổi một cách căn cơ, thay vì tìm giải pháp tình thế. Việc đầu tư vào máy móc, công nghệ, nâng cao chất lượng quản trị và giảm phụ thuộc vào lao động giản đơn sẽ trở thành hướng đi tất yếu.

Điều này đặt ra yêu cầu phải chuyển từ tư duy vận hành sang tư duy chiến lược. Doanh nghiệp không chỉ cần kế hoạch sản xuất, mà cần kế hoạch ứng phó với biến động thị trường, kế hoạch quản trị rủi ro và kế hoạch nâng cấp năng lực phát triển trong trung và dài hạn. Đây không còn là lựa chọn, mà là điều kiện sống còn.

Song song đó, vai trò của các tổ chức trung gian như hiệp hội ngành nghề và cơ quan quản lý cũng cần được phát huy mạnh hơn, đặc biệt trong việc cung cấp thông tin, cảnh báo sớm và hỗ trợ doanh nghiệp xây dựng năng lực thích ứng.

Tìm “chất kết dính” cụm ngành

Thực tế, doanh nghiệp tự thân liên kết với nhau là điều không thực tế nên vai trò của các tổ chức hội ngành trở nên đặc biệt quan trọng, không chỉ dừng ở đại diện tiếng nói hay bảo vệ quyền lợi, mà còn phải đóng vai trò “chất kết dính” của toàn ngành. Một trong những cách làm đang được triển khai là tăng cường giao lưu, học hỏi trực tiếp giữa các doanh nghiệp, thông qua các chương trình “factory tour” - nơi doanh nghiệp đến tham quan nhà máy của nhau, chia sẻ kinh nghiệm quản trị và sản xuất. Đây là cách làm đơn giản nhưng hiệu quả trong việc tạo niềm tin và thúc đẩy hợp tác thực chất.

Song song đó, vai trò hỗ trợ từ hiệp hội và cơ quan quản lý cũng cần rõ nét hơn, đặc biệt trong những lĩnh vực mà doanh nghiệp đơn lẻ khó có thể tự thực hiện, như chuyển đổi số hay chuyển đổi xanh. Trong bối cảnh nhiều thị trường, đặc biệt là châu Âu xem các tiêu chuẩn này như “tấm hộ chiếu” bắt buộc, việc mỗi doanh nghiệp tự mày mò sẽ vừa tốn kém, vừa kém hiệu quả. Thay vào đó, các chương trình đào tạo, hỗ trợ từ ngân sách nhà nước, kết hợp với chuyên gia, nếu được tổ chức bài bản, sẽ giúp doanh nghiệp tiếp cận nhanh hơn và giảm chi phí chuyển đổi.

Việc xúc tiến thương mại, phương thức kết nối thị trường cũng cần thay đổi. Nếu trước đây chủ yếu dựa vào hội chợ truyền thống, thì nay doanh nghiệp phải tận dụng thêm các kênh thương mại điện tử, nền tảng số để tiếp cận khách hàng toàn cầu. Tuy nhiên, việc lựa chọn thị trường, cách tiếp cận từng khu vực từ Trung Đông, Ấn Độ đến châu Âu, Mỹ… đòi hỏi thông tin và chiến lược bài bản, điều mà một doanh nghiệp đơn lẻ khó có thể tự làm hiệu quả nếu thiếu sự dẫn dắt.

Một điểm nữa là dù đóng góp lớn, ngành gỗ và nội thất vẫn chưa được nhìn nhận đúng vị thế trong cơ cấu kinh tế. Vấn đề đặt ra là cần xác định đây là một ngành có đóng góp lớn cả về kinh tế lẫn xã hội, việc đưa vào danh mục ngành chủ lực, từ đó xây dựng các chính sách hỗ trợ phù hợp, là bước đi cần thiết.

Bên cạnh đó, một hướng đi quan trọng khác là phát triển thị trường nội địa. Với quy mô gần 100 triệu dân, đây là dư địa không nhỏ, nhưng hiện vẫn chưa được khai thác tương xứng. Ngay trong lĩnh vực đầu tư công, việc ưu tiên sử dụng sản phẩm gỗ trong nước vẫn còn rất hạn chế, trong khi doanh nghiệp Việt đã xuất khẩu tới hơn 160 thị trường trên thế giới.

Nếu xây dựng được cơ chế thúc đẩy tiêu dùng nội địa đặc biệt thông qua các chương trình đầu tư công thì ngành gỗ và nội thất sẽ có thêm một “trụ đỡ” quan trọng, giảm phụ thuộc vào xuất khẩu. Khi đó, doanh nghiệp không chỉ đứng vững trước biến động bên ngoài mà còn có điều kiện phát triển bền vững hơn trong dài hạn.

(*) Chủ tịch Hội Mỹ nghệ và Chế biến gỗ TP.HCM (HAWA)

(Hưng Khánh ghi)