Biến trải nghiệm thành "di sản"

​Sau những buổi đào tạo về kỹ năng kể chuyện cho các nhà quản lý và Mentor, tôi thường gặp một lời chia sẻ quen thuộc: “Tôi bận rộn điều hành quanh năm, đâu có năng khiếu văn chương mà tích lũy câu chuyện!”. Nhiều doanh nhân đang lầm tưởng rằng kể chuyện là một tài năng thiên bẩm, hoặc phải có những biến cố lớn thì mới đáng kể. Chính tư duy này đang vô tình khóa chặt một kho báu "tri thức ngầm" vô giá mà họ đã dùng cả đời để đánh đổi. Đã đến lúc chúng ta cần học cách "mở ngăn kéo ký ức" để biến trải nghiệm thành di sản.

​Khi câu chuyện là chiếc chìa khóa "mở khóa" tư duy

​Trong khoa học quản trị, tri thức được chia làm hai loại: Tri thức hiển hiện là những thứ có thể viết thành quy trình; và tri thức ngầm - thứ nằm ở dạng trải nghiệm, trực giác, bí quyết và nhân sinh quan của người dẫn dắt. Tri thức ngầm chính là phần chìm quyết định bản lĩnh của một nhà lãnh đạo, nhưng nó lại cực kỳ khó gọi tên hay chuyển giao bằng những lời giảng giải giáo điều.

​Cách tự nhiên và hiệu quả nhất để "nhúng" loại tri thức ngầm này vào thực tế chính là kể một câu chuyện phù hợp đúng bối cảnh. Khi một tình huống trải nghiệm được lật mở, nó biến một lời khuyên sáo rỗng thành một bài học có hình ảnh, có nỗi đau và giải pháp.

​Câu chuyện đóng vai trò như một "chiếc mỏ neo ký ức". Người nghe có thể quên những thông tin, những con số, nhưng họ không bao giờ quên cách bạn làm cho họ xúc động và cảm thấy. Khi đối mặt với khủng hoảng tương tự trong tương lai, câu chuyện của người đi trước sẽ tự động hiện về trong tâm trí thế hệ kế cận như một chiếc kim chỉ nam định hướng hành vi. Đó chính là nghệ thuật "đi đường vòng đầy tinh tế để giúp Mentee/nhân viên trưởng thành bằng con đường tắt nhanh nhất".

​Ngăn kéo "Khúc quanh": Tìm lại ngọn lửa từ đáy vực thẳm

​Câu chuyện đắt giá nhất trong lãnh đạo và mentoring không phải là một chiến tích không tì vết, mà là câu chuyện có cấu trúc V-Shape (mô hình chữ V) nơi người dẫn dắt dám mở ngăn kéo ký ức sâu thẳm nhất, bước xuống "đáy" của sự tổn thương, vấp ngã để tìm thấy sự thức tỉnh. Thay vì chờ đợi những trải nghiệm trong tương lai, kho báu lớn nhất lại đang nằm sẵn trong quá khứ của mỗi người, chỉ chờ được khai quật.

​Hãy để tôi lật mở một trang sách sống của đời mình trong ngăn kéo mang tên "Bước ngoặt". Năm 2003, sau 22 năm cống hiến bền bỉ tại hai công ty nhà nước, tôi dường như đã chạm tới tất cả ước mơ lớn: vị trí Phó Giám đốc một công ty thủy sản lớn tại TP.HCM, sự nghiệp thăng tiến, gia đình viên mãn. Cuộc sống lúc ấy là một mặt hồ phẳng lặng, an toàn.

​Nhưng mặt hồ ấy bỗng bị phá vỡ khi tổ chức quyết định điều động tôi về làm Trưởng phòng Kinh doanh của Tổng công ty mà không hề có sự trao đổi trước. Cảm thấy lòng tự trọng nghề nghiệp bị tổn thương sâu sắc, lần đầu tiên trong đời đi làm, tôi không nhận quyết định mà xin 3 ngày để suy nghĩ.

​Ba ngày đó là chuỗi giằng xé nghẹt thở ở "đáy vực thẳm". Một bên là sự an toàn, danh tiếng đã tích lũy 22 năm; một bên là sự bất định, bước vào khoảng trống không người nâng đỡ. Cuối cùng, tôi quyết định không nhận quyết định và nộp đơn xin nghỉ việc. Tôi bước đi không phải vì có công ty khác chờ sẵn, mà vì tôi chọn bảo vệ quyền tự quyết cuộc đời mình.

​Chỉ hai tuần sau, cánh cửa mới mở ra khi tôi nhận được lời mời tham gia sáng lập Sài Gòn Food từ chị Cao Thị Ngọc Dung - Chủ tịch HĐQT PNJ. Từ vị thế người làm thuê, tôi bước sang một danh tính mới: Nhà đồng sáng lập và gắn bó với doanh nghiệp suốt gần 20 năm đầy tự hào.

​Nếu năm ấy tôi chọn giải pháp an toàn, tôi sẽ mãi mãi nằm trong vùng an toàn đó. Nhưng chính quyết định dũng cảm bước vào khoảng trống đã kích hoạt một phiên bản lớn lao hơn bên trong tôi. Khi tôi mang câu chuyện này chia sẻ với những Mentee đang loay hoay trước các quyết định dịch chuyển lớn (Identity Shifting), họ lập tức tìm thấy sự đồng điệu sâu sắc. Họ nhận ra rằng: Dũng cảm không phải là không sợ hãi, mà là sợ hãi nhưng vẫn dám bước đi.

​Phân loại tài sản: Sắp xếp các "ngăn kéo tư duy"

​Để nghệ thuật "mở ngăn kéo ký ức" đạt được hiệu quả chuyển hóa cao nhất, một nhà lãnh đạo hay Mentor cần làm chủ ba mắt xích cốt lõi:

• ​Thay đổi góc nhìn: Đừng nhìn công việc hằng ngày chỉ qua lăng kính khô khan của số liệu. Hãy hiểu rằng mỗi cuộc khủng hoảng mỗi một sai lầm hay một lần được "thức tỉnh" bởi lời nói thẳng thắn của một người khác... đều là một hạt giống tri thức quý giá cần lưu giữ.

• ​Hình thành thói quen tích lũy: Ký ức rất dễ bám bụi theo thời gian. Hãy tập thói quen gọi tên và ghi chép ngắn sau mỗi tuần làm việc, rồi chủ động sắp xếp chúng vào các "ngăn kéo tư duy" riêng biệt: ngăn kéo về quản trị tài chính, ngăn kéo về giá trị cốt lõi, ngăn kéo về sức mạnh của sự mềm mỏng... Để khi nhân viên hay Mentee gặp đúng bối cảnh nào, bạn chỉ cần mở đúng ngăn kéo đó để trao cho họ giải pháp.

• ​Xác định mục tiêu sử dụng: Chúng ta mở ngăn kéo ký ức không phải để tự mãn hay kể công, mà là để "tổn thương có chủ đích" - hạ thấp bức tường quyền lực nhằm tạo ra một không gian an toàn, thắp lửa khát vọng và kích hoạt năng lượng tự thân của thế hệ kế thừa.

​Trải nghiệm của một doanh nhân không phải là thanh củi khô, một đống tro tàn, mà là một mỏ vàng tri thức ngầm đã được tôi luyện qua lửa. Đừng để những bài học xương máu ấy bị khóa chặt và lãng quên trong im lặng. Các nhà lãnh đạo và các Mentor hãy dũng cảm lật lại những trang sách cuộc đời mình, tìm trong chiếc ngăn kéo ký ức đóng gói những câu chuyện và chủ động chia sẻ nó. Đó là hành trình kiến tạo một di sản lãnh đạo bền vững cho mai sau.

​(*) Chuyên gia Đào tạo & Kiến tạo Hệ sinh thái Mentoring