Nghệ thuật tìm cách kể mới về hình tượng Hồ Chí Minh

Từ ngày 1-7/5, 24 tác phẩm tiêu biểu được trưng bày trong khuôn khổ Giải thưởng Văn học - Nghệ thuật, báo chí với chủ đề “Học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh” do Hội Mỹ thuật TP.HCM phối hợp cùng Ban Tuyên giáo và Dân vận Thành ủy TP.HCM tuyển chọn từ gần 1.000 tác phẩm sáng tác mới mỗi năm; quy tụ nhiều loại hình như hội họa, đồ họa, điêu khắc, với chất liệu đa dạng từ sơn mài, sơn dầu, lụa, acrylic đến gỗ, kim loại và chất liệu tổng hợp.

Mang hơi thở cuộc sống

Điểm đáng nói không nằm ở số lượng hay kỹ thuật, mà ở cách tiếp cận. Nếu trước đây hình tượng Bác thường được thể hiện theo lối tả thực, gần gũi, dễ nhận diện thì nay nhiều nghệ sĩ đã chủ động “đi đường vòng”, lựa chọn biểu tượng, cấu trúc thị giác hoặc trải nghiệm cá nhân để diễn giải tư tưởng.

GS-TS, nhà điêu khắc Nguyễn Xuân Tiên - Chủ tịch Hội Mỹ thuật TP.HCM nhận định: “Đề tài học tập và làm theo Bác là nguồn chất liệu phong phú, nhưng cách tiếp cận đã thay đổi. Nghệ thuật không còn là mô phỏng mà là ý niệm, là ẩn dụ. Cùng một hình tượng, nhưng ở thời đại mới phải có cách nhìn mới, gắn với đời sống hôm nay. Nghệ thuật nếu chỉ dừng ở minh họa sẽ khó tạo sức lan tỏa lâu dài”.

Họa sĩ sơn mài Lê Đình Chinh chọn cách thể hiện khát vọng về một cuộc sống ấm no, hạnh phúc thông qua hình tượng người phụ nữ - điều ông cho là cốt lõi trong tư tưởng của Bác. “Sơn mài có độ sâu, có lớp lang, rất phù hợp để nói về những giá trị bền vững. Nhưng nếu chỉ dừng ở kỹ thuật mà không có suy nghĩ mới, tác phẩm rất dễ rơi vào lối mòn”, ông nói.

Ở góc nhìn khác, họa sĩ Nguyễn Trọng Hoàn cho rằng thế hệ hôm nay không còn lợi thế ký ức lịch sử như lớp trước, nên cần tìm cách kết nối bằng trải nghiệm của chính mình. “Điều quan trọng không phải là vẽ giống, mà là làm sao để người xem cảm được tinh thần của Bác trong đời sống hôm nay”, ông chia sẻ, và dẫn chứng bằng những hình ảnh đời thường như mùa màng bội thu, làng quê yên bình.

Giữ được chiều sâu trong hành trình đổi mới

Ở góc độ tổ chức, họa sĩ Siu Quý - Phó Chủ tịch Hội Mỹ thuật TP.HCM - cho rằng việc đổi mới là cần thiết, nhưng phải dựa trên nền tảng hiểu đúng. “Không phải cứ khác đi là tốt, mà phải khác theo hướng làm rõ hơn giá trị tư tưởng”, ông nói.

Theo bà Đinh Thị Thanh Thủy - Phó Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Thành ủy TP.HCM, Triển lãm lần này đánh dấu bước chuyển sang giai đoạn sáng tác mới (2026-2030), với kỳ vọng tiếp tục lan tỏa những giá trị tốt đẹp của tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh trong đời sống. Tuy nhiên, để đạt được điều đó, nghệ thuật không thể chỉ “đúng” mà còn phải “chạm”.

Từ thực tiễn, nhiều ý kiến cho rằng các triển lãm trong tương lai cần mở rộng cách tiếp cận công chúng, từ không gian trưng bày, ánh sáng đến yếu tố tương tác, nhằm tạo trải nghiệm đa chiều hơn, đặc biệt với giới trẻ.

Dẫu vậy, như chính các nghệ sĩ thừa nhận, đổi mới hình thức không thể thay thế chiều sâu nội dung. Nếu thiếu nền tảng tư tưởng, mọi thử nghiệm dễ trở thành bề mặt.

GS.TS Nguyễn Xuân Tiên cũng chỉ ra thách thức hiện nay: “Một bộ phận nghệ sĩ vẫn đi theo lối mòn, trong khi một số thử nghiệm mới lại quá xa, khiến người xem khó tiếp cận”. Theo ông, điều quan trọng là sự cân bằng - không nệ vào cái cũ, nhưng cũng không tách rời cội nguồn dân tộc và thực tiễn đời sống. “Mỗi tác phẩm phải thể hiện được sự suy nghĩ nghiêm túc về tư tưởng của Bác. Khi có chiều sâu, tác phẩm tự khắc sẽ có sức sống”, ông nhấn mạnh.

Ở góc nhìn khác, họa sĩ Siu Quý cho rằng cần tăng cường đối thoại giữa nghệ sĩ và công chúng, đặc biệt là giới trẻ. Khi tác phẩm không chỉ dừng lại ở trưng bày mà trở thành một cuộc trao đổi, khả năng lan tỏa sẽ bền vững hơn. Đồng thời, các giải thưởng, hoạt động định hướng từ phía quản lý cũng đóng vai trò quan trọng trong việc khuyến khích sáng tạo.

Giữa không gian triển lãm, những tác phẩm về Bác vẫn lặng lẽ kể chuyện - có bức rõ ràng, có bức gợi mở, có bức còn đang tìm cách chạm tới người xem. Nhưng điều đáng chú ý không nằm ở việc lặp lại những gì đã quen thuộc, mà ở khả năng mở ra những cách hiểu mới.

Khi một người xem dừng lại lâu hơn trước một tác phẩm, khi một câu hỏi được đặt ra thay vì một câu trả lời có sẵn, đó cũng là lúc nghệ thuật hoàn thành vai trò của mình. Và khi ấy, tư tưởng của Bác không còn nằm trên trang sách, mà hiện diện trong đời sống - một cách tự nhiên, bền bỉ và giàu sức lan tỏa.