Chấn chỉnh những lệch chuẩn trong sáng tác và biểu diễn nghệ thuật

Đây là những nội dung được nhiều chuyên gia, nghệ sĩ và nhà quản lý văn hóa tập trung trao đổi tại tọa đàm “Giữ gìn tính trung thực trong biểu diễn nghệ thuật, ý thức trách nhiệm của người sáng tác trong kỷ nguyên số”, do Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam phối hợp với Hội Nhạc sĩ Việt Nam và Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam tổ chức ngày 29/5 tại Hà Nội.

Những biểu hiện lệch chuẩn đáng lo ngại

Phát biểu đề dẫn tọa đàm, TS. Nguyễn Đăng Chương - Phó Chủ tịch Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam cho rằng bên cạnh những thành tựu đạt được, đời sống văn học nghệ thuật những năm gần đây đã xuất hiện một số biểu hiện lệch chuẩn, thậm chí có hiện tượng trở thành trào lưu, tạo dư luận không tốt và gây bức xúc trong xã hội.

Theo ông, nổi bật trong số đó là tình trạng thiếu trung thực trong biểu diễn nghệ thuật như hát nhép, đàn nhép; cùng với đó là sự thờ ơ, thiếu trách nhiệm trong hoạt động sáng tác, đặc biệt khi công nghệ AI ngày càng được ứng dụng rộng rãi trong lĩnh vực âm nhạc.

Nhiều ý kiến tại tọa đàm cho rằng hát nhép hiện không còn là hiện tượng cá biệt mà đã xuất hiện ở nhiều chương trình nghệ thuật với quy mô khác nhau. Trong một số trường hợp, việc sử dụng bản thu âm sẵn được lý giải nhằm hạn chế rủi ro kỹ thuật hoặc bảo đảm chất lượng chương trình. Tuy nhiên, điều này lại làm suy giảm tính chân thực - yếu tố cốt lõi tạo nên giá trị của nghệ thuật biểu diễn.

NSND Vương Duy Biên nhận định nghệ thuật sân khấu không chỉ được tạo nên từ giai điệu hay kỹ thuật thanh nhạc mà còn từ những cảm xúc tự nhiên của người nghệ sĩ. Những hơi thở, quãng lặng hay sự rung động tức thời trong quá trình biểu diễn chính là yếu tố khiến khán giả đồng cảm. Khi mọi thứ được xử lý quá hoàn hảo bằng kỹ thuật, cảm xúc chân thực rất dễ bị đánh mất.

Bên cạnh câu chuyện hát nhép, nhiều đại biểu cũng bày tỏ lo ngại trước sự xuất hiện ngày càng nhiều của các sản phẩm âm nhạc có ca từ phản cảm, lệch chuẩn văn hóa hoặc khai thác các đề tài lịch sử, chính trị, hình tượng quốc gia theo cách đơn giản, thiếu chiều sâu. Theo các chuyên gia, những sản phẩm như vậy không chỉ ảnh hưởng đến chất lượng nghệ thuật mà còn tác động trực tiếp đến nhận thức thẩm mỹ của công chúng, đặc biệt là giới trẻ.

Công nghệ không thể thay thế trách nhiệm sáng tạo

Một trong những nội dung nhận được nhiều sự quan tâm tại tọa đàm là tác động của trí tuệ nhân tạo đối với hoạt động sáng tác nghệ thuật. Sự phát triển nhanh chóng của AI đang mở ra những phương thức sáng tạo mới, cho phép tạo ra lời bài hát, giai điệu hay hình ảnh chỉ trong thời gian ngắn. Tuy nhiên, cùng với cơ hội là những câu hỏi lớn liên quan đến đạo đức nghề nghiệp, bản quyền và giá trị lao động sáng tạo.

Nhạc sĩ Giáng Son cho biết bà từng bất ngờ khi tham gia chấm một cuộc thi âm nhạc có thí sinh gửi tới hàng chục ca khúc được tạo bằng AI. Theo bà, điều đáng lo ngại không nằm ở bản thân công nghệ mà ở thái độ của người sử dụng công nghệ. Nếu quá trình sáng tạo bị thay thế hoàn toàn bởi thuật toán, người nghệ sĩ sẽ dần đánh mất dấu ấn cá nhân và trách nhiệm đối với tác phẩm của mình.

Ở góc độ khác, NSND Tấn Minh cho rằng AI là xu hướng phát triển tất yếu của thế giới và giới nghệ thuật không thể đứng ngoài cuộc. Vấn đề quan trọng là sử dụng công nghệ như một công cụ hỗ trợ thay vì để nó thay thế vai trò sáng tạo của con người. Theo ông, cảm xúc, trải nghiệm sống và tư duy nghệ thuật vẫn là những yếu tố mà công nghệ khó có thể thay thế.

Các đại biểu tham dự tọa đàm đều thống nhất rằng việc ứng dụng AI trong nghệ thuật cần được đặt trong khuôn khổ đạo đức nghề nghiệp và các quy định pháp lý phù hợp. Nếu thiếu cơ chế kiểm soát, công nghệ có thể bị lạm dụng, dẫn đến sự xuất hiện của những sản phẩm dễ dãi, thiếu chiều sâu hoặc vi phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Giữ gìn tính trung thực để bảo vệ giá trị nghệ thuật

Phát biểu chỉ đạo tại tọa đàm, ông Trần Thanh Lâm - Phó Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương nhấn mạnh văn học nghệ thuật là lĩnh vực đặc biệt tinh tế của văn hóa, góp phần bồi đắp đời sống tinh thần và định hướng các giá trị xã hội. Tuy nhiên, trong bối cảnh công nghệ phát triển mạnh mẽ, lĩnh vực này cũng đang phải đối mặt với nhiều biểu hiện lệch chuẩn đáng quan ngại.

Theo ông, việc sử dụng bản ghi âm thay cho giọng hát thật hoặc quảng bá sai lệch về nội dung biểu diễn không chỉ là lỗi kỹ thuật mà còn là hành vi đánh mất niềm tin của công chúng. Nghệ thuật chỉ có thể phát triển bền vững khi được xây dựng trên nền tảng của sự trung thực và lao động sáng tạo nghiêm túc.

“Công nghệ chỉ thực sự có ý nghĩa khi góp phần nâng cao chất lượng nghệ thuật và làm thăng hoa cảm xúc. Nó không thể thay thế những giọt mồ hôi trên sàn tập hay sự rung động chân thật từ trái tim người nghệ sĩ. Một nền nghệ thuật xây dựng trên sự dễ dãi, đánh đổi niềm tin của công chúng bằng những thủ thuật giả dối thì sớm muộn cũng sẽ bị đào thải”, ông Trần Thanh Lâm khẳng định.

Từ thực tế đó, lãnh đạo Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương đề nghị các hội văn học nghệ thuật phát huy tốt hơn vai trò định hướng, không chỉ bồi dưỡng chuyên môn mà còn chú trọng giáo dục đạo đức nghề nghiệp cho hội viên. Các cơ quan quản lý cần tiếp tục rà soát, hoàn thiện cơ chế, chính sách nhằm bắt kịp sự phát triển của công nghệ, đồng thời tăng cường công tác kiểm tra, giám sát và xử lý kịp thời các sai phạm.

Đối với các đơn vị tổ chức biểu diễn, sản xuất và phát hành sản phẩm nghệ thuật, yêu cầu đặt ra là phải trở thành những “người gác cổng” có trách nhiệm, góp phần bảo vệ các giá trị chân - thiện - mỹ thay vì chạy theo lợi nhuận hoặc hiệu ứng truyền thông ngắn hạn. Trong khi đó, đội ngũ nghệ sĩ, đặc biệt là nghệ sĩ trẻ, cần không ngừng rèn luyện bản lĩnh nghề nghiệp, nâng cao ý thức trách nhiệm xã hội và giữ gìn hình ảnh trước công chúng.

Trong kỷ nguyên số, công nghệ có thể làm thay đổi phương thức sáng tạo và thưởng thức nghệ thuật, nhưng không thể thay thế những giá trị cốt lõi làm nên sức sống của nghệ thuật. Tính trung thực trong biểu diễn, trách nhiệm trong sáng tác và đạo đức nghề nghiệp của người nghệ sĩ vì thế vẫn là nền tảng quan trọng để xây dựng một môi trường văn hóa lành mạnh và phát triển bền vững.