Giải pháp cho kinh tế vỉa hè TP.HCM

Thiết kế không gian theo nhịp sinh học của từng con phố

Thay vì một quy chuẩn cứng nhắc áp dụng cho toàn Thành phố, cần thiết kế không gian theo nhịp sinh học của từng con phố. Những tuyến đường huyết mạch, nút giao thông trọng điểm hay khu trung tâm hành chính phải là vùng cấm tuyệt đối, nơi vỉa hè 100% dành cho người đi bộ, là bộ mặt của một đô thị. Ngược lại, tại các khu dân cư sầm uất hoặc các trục đường nhánh, chính quyền hoàn toàn có thể cấp phép kinh doanh theo khung giờ luân phiên. Cụ thể, không gian có thể nhường cho các xe điểm tâm từ sáng sớm, hoặc biến thành các khu phố ẩm thực ngoài trời vào ban đêm. Khi kết thúc khung giờ quy định, người kinh doanh buộc phải hoàn trả nguyên trạng mặt bằng sạch sẽ. Sự phân mảnh không gian theo thời gian này vừa giữ được bộ mặt đô thị, vừa đáp ứng đúng nhu cầu tiêu dùng linh hoạt của người dân.

Ở Trung Quốc, nơi khái niệm "Kinh tế sạp hàng" (Ditan Jingji) đã có một bước chuyển mình từ chỗ bị xua đuổi sang việc được chính phủ công nhận như một vùng đệm an sinh xã hội từ năm 2020. Các xe bán điểm tâm sáng lưu động được thiết kế đồng bộ chỉ được phép hoạt động tại những tọa độ đã đăng ký và bắt buộc phải dọn dẹp sạch sẽ, rời đi trước 8 giờ 30 phút sáng để nhường không gian cho nhịp sống công sở.

Áp dụng tư duy quản trị chuỗi cung ứng vào không gian công cộng

Thông qua mô hình "nhượng quyền khai thác vỉa hè" và các khu vực có không gian đủ để tích hợp kinh doanh trong khu vực (khu phố, tổ, phường, xã…). Chính quyền không nên trực tiếp đứng ra thu phí lẻ tẻ từng cá nhân bán hàng rong, mà hãy tổ chức đấu thầu quyền khai thác các đoạn vỉa hè cho các doanh nghiệp, tổ hợp tác xã quản lý, có sự phối hợp triệt để từ chính quyền mỗi khu vực. Các đơn vị này sẽ đóng vai trò như những nhà đầu tư thứ cấp, chịu trách nhiệm thiết kế các ki-ốt bán hàng di động đồng bộ, thẩm mỹ, có bánh xe tiêu chuẩn và cho những người bán hàng rong thuê lại mặt bằng với chi phí thấp. Đổi lại, hợp đồng pháp lý bắt buộc đơn vị quản lý phải kẻ vạch rõ ràng, chừa đủ không gian thông thoáng tối thiểu một mét rưỡi cho người đi bộ, đồng thời chịu trách nhiệm hoàn toàn về các cam kết vệ sinh môi trường, thu gom rác thải và an toàn thực phẩm.

Đến với thủ đô Bangkok của Thái Lan, một nơi có nhiều nét tương đồng về văn hóa xe máy và ẩm thực đường phố với TP.HCM có thể thấy một “nghệ thuật” chia lô và chia giờ bậc thầy: Một quầy hàng rong hợp pháp không được rộng quá 2 mét vuông và cao không quá 1,5 mét. Tất cả các quầy phải được xếp về cùng một phía của lề đường, bắt buộc phải chừa lại một khoảng trống cố định cho người đi bộ. Đặc biệt, để giải quyết bài toán kẹt xe, các xe bán hàng rong bị cấm tuyệt đối hoạt động trong khung giờ cao điểm từ 15 giờ đến 17 giờ. Quan trọng hơn, việc thu phí sử dụng không gian được cơ quan thuế của các quận thực hiện minh bạch hàng tháng, có xuất hóa đơn tài chính đàng hoàng. Người bán hàng rong tại Bangkok đóng phí để được bảo vệ quyền lợi kinh doanh hợp pháp, thay vì phải nơm nớp lo sợ hay tốn kém những khoản chi phí ngầm không chính thức.

Tại Singapore, đảo quốc sư tử nổi tiếng với các khu Hawker Centre (trung tâm ẩm thực bình dân). Bất kỳ ai muốn kinh doanh trên không gian mở đều phải có giấy phép, bắt buộc phải vượt qua các khóa đào tạo về vệ sinh an toàn thực phẩm và quản lý rác thải. Ở Singapore, việc kinh doanh lấn chiếm ngoài ranh giới cho phép dù chỉ vài centimet cũng sẽ đối mặt với các mức phạt tài chính khổng lồ, thậm chí tước giấy phép vĩnh viễn. Sự nghiêm minh này tạo ra một lằn ranh đỏ mà không một hộ kinh doanh nào dám vượt qua, đảm bảo sự trật tự tuyệt đối cho bộ mặt đô thị.

Hàn Quốc lại mang đến một bài học về việc bảo tồn bản sắc thông qua các "Pojangmacha" (quán ăn bạt nhựa vỉa hè). Từng bị coi là nguyên nhân gây mất mỹ quan đô thị, chính quyền các thành phố như Seoul đã quyết định không dẹp bỏ mà tiến hành cấp phép, quy hoạch lại thiết kế. Các xe đẩy được tiêu chuẩn hóa về hình thức, có kết nối an toàn với hệ thống điện, nước và xử lý nước thải của thành phố. Sự hài hòa giữa tính kỷ luật của nhà nước và tính tự trị của các hiệp hội tiểu thương đã giúp Pojangmacha trở thành một biểu tượng văn hóa đại chúng xuất hiện trên mọi bộ phim truyền hình thay vì là một điểm đen đô thị.

“

Xung đột lợi ích giữa quyền đi bộ an toàn của người dân, quyền khai thác mặt bằng của chủ nhà và sinh kế của người bán hàng rong là một thực tế khách quan, không thể xóa bỏ bằng mệnh lệnh hành chính mà cần một bàn tay quy hoạch sắc bén và thấu cảm.

Đòn bẩy mang tính quyết định là số hóa toàn diện nền kinh tế vỉa hè

Bằng việc cấp mã định danh QR kỹ thuật số cho từng vị trí kinh doanh và từng ki-ốt di động, cơ quan quản lý đô thị có thể giám sát theo thời gian thực tọa độ cũng như hồ sơ của người bán. Đáng chú ý hơn, việc đẩy mạnh hệ sinh thái thanh toán không tiền mặt qua các ví điện tử phổ biến tại thị trường nội địa sẽ giúp minh bạch hóa hoàn toàn dòng tiền của khu vực kinh tế phi chính thức. Điều này không chỉ bảo vệ người bán khỏi rủi ro tiền giả, mất mát mà còn cung cấp cơ sở dữ liệu để TP.HCM điều chỉnh các chính sách thuế, phí một cách công bằng. Kết hợp với việc quy hoạch hạ tầng vỉa hè bằng màu sơn nổi bật và hệ thống camera AI, mọi hành vi lấn chiếm vượt vạch kẻ đều có thể được tự động ghi nhận và phạt nguội thẳng vào tài khoản của người vi phạm, cắt giảm triệt để các rào cản nhân sự và tiêu cực trong công tác tuần tra.

Thành Đô (Trung Quốc) là một minh chứng khác khi chính quyền tạo ra hàng trăm ngàn việc làm chỉ trong vài tháng bằng cách quy hoạch các khu vực bán hàng rong tập trung với hệ thống quản lý bằng mã QR. Mô hình này triệt tiêu hoàn toàn sự bám trụ dai dẳng của các sạp hàng cố định nhếch nhác, thay vào đó là tính cơ động cao, vừa giải quyết nhu cầu ẩm thực nhanh gọn vừa không gây áp lực lên hạ tầng khi đường phố bước vào giờ cao điểm.

Câu chuyện định hình lại nền kinh tế vỉa hè tại TP.HCM không phải là một bài toán đặc thù của riêng Việt Nam. Sự chật vật giữa việc duy trì trật tự không gian công cộng và bảo vệ sinh kế của tầng lớp lao động phi chính thức là một thách thức chung của mọi siêu đô thị đang phát triển. Tuy nhiên, thay vì xem vỉa hè như một vấn nạn cần dẹp bỏ, nhiều quốc gia trong khu vực Châu Á đã thành công trong việc chuyển hóa không gian này thành một cỗ máy tạo việc làm, một nét văn hóa thu hút du lịch và một nguồn thu ngân sách ổn định. TP.HCM hoàn toàn có thể đúc kết được những bài học thực tiễn để "nhập khẩu" có chọn lọc và tinh chỉnh cho phù hợp với đặc thù chật hẹp nhưng đầy sức sống của đường phố.

Việc đối chiếu không có nghĩa áp dụng một cách rập khuôn bởi rào cản lớn nhất của Việt Nam là vỉa hè hẹp, nhà ống bám sát mặt tiền và thói quen mua bán tạt xe trực tiếp trên lòng đường. Tuy nhiên, chúng ta hoàn toàn có thể kiến tạo một mô hình lai ghép thông minh. Thành phố có thể học Thượng Hải cách quy định giờ giới nghiêm khắt khe cho từng loại hình kinh doanh; học Thái Lan cách quy định giới hạn thể tích cứng của các ki-ốt di động và kiên quyết cấm hoạt động trong giờ cao điểm; học Singapore ở sự kiên quyết trong việc bắt buộc đào tạo vệ sinh an toàn thực phẩm và tham khảo Hàn Quốc trong việc đồng bộ hóa thiết kế xe đẩy để tạo điểm nhấn thị giác…

Hơn hết, với lợi thế đi sau, TP.HCM có thể vượt lên bằng công nghệ. Việc ứng dụng công nghệ trong quản lý dữ liệu là chiếc chìa khóa vàng giúp chúng ta quản lý một khối lượng hộ kinh doanh khổng lồ với chi phí nhân sự thấp nhất. Khi chính quyền cam kết cung cấp một hệ sinh thái kinh doanh công bằng, có quy tắc rõ ràng, và người dân được trao cơ hội mưu sinh hợp pháp, kinh tế vỉa hè sẽ không còn là một cuộc chiến trên đường phố, mà sẽ trở thành một hệ tuần hoàn khỏe mạnh nuôi dưỡng nền kinh tế của thành phố mang tên Bác.