“Lá chắn” của bản quyền mỹ thuật

* Thưa ông, đâu là những điểm nghẽn trong cơ chế bảo vệ quyền tác giả mỹ thuật hiện nay?

- Điểm nghẽn hiện nay nằm ở ranh giới khó xác định giữa "lấy cảm hứng" và "sao chép", trong khi quy trình xử lý vi phạm vẫn còn kéo dài và tốn kém.

Nhiều vụ việc cho thấy ranh giới giữa “lấy cảm hứng” và “đạo nhái” vẫn còn nhiều kẽ hở. Không ít tác phẩm sao chép về bố cục, màu sắc nhưng tác giả lại viện dẫn lý do “tham khảo” hoặc “sáng tạo lại” để né tránh trách nhiệm.

Trong khi đó, để khởi kiện một vụ xâm phạm quyền tác giả, nghệ sĩ phải chuẩn bị nhiều hồ sơ chứng minh quyền sở hữu, chứng cứ vi phạm và thực hiện giám định chuyên môn. Chi phí thuê luật sư và giám định đôi khi còn cao hơn giá trị kinh tế của tác phẩm bị xâm phạm. Vì vậy, không ít nghệ sĩ chọn cách lên tiếng trên mạng xã hội thay vì theo đuổi vụ việc đến cùng.

* Việc phát triển AI cũng đang đặt ra nhiều mối lo ngại đối với mỹ thuật?

- Điều đáng lo ngại nhất không phải là AI có thể tạo ra những hình ảnh đẹp đến mức nào mà là cách thức nhiều hệ thống AI được huấn luyện từ kho dữ liệu khổng lồ chứa tác phẩm của các nghệ sĩ mà chưa có cơ chế xin phép hay chia sẻ lợi ích phù hợp.

Nói cách khác, chất xám của nghệ sĩ đang bị sử dụng như nguyên liệu đầu vào cho các hệ thống tạo sinh nội dung, trong khi quyền lợi kinh tế của họ chưa được bảo đảm tương xứng. Nếu không có cơ chế kiểm soát phù hợp, thị trường sẽ bị lấp đầy bởi các sản phẩm giá rẻ được tạo ra hàng loạt, gây áp lực cạnh tranh trực tiếp lên những người làm nghề sáng tạo chuyên nghiệp và làm suy giảm giá trị lao động nghệ thuật.

* Theo ông, cần những giải pháp gì để bảo vệ bản quyền mỹ thuật?

- Thứ nhất, cần xây dựng cơ chế xử lý nhanh các tranh chấp sở hữu trí tuệ thông qua các đơn vị hoặc bộ phận chuyên trách. Chứng cứ điện tử như dữ liệu gốc, lịch sử sáng tác, blockchain hay vi bằng số cần được công nhận rộng rãi hơn trong quá trình giải quyết tranh chấp.

Thứ hai, xây dựng cơ sở dữ liệu mỹ thuật quốc gia ứng dụng công nghệ blockchain. Mỗi tác phẩm khi đăng ký sẽ được gắn một "dấu vân tay số" duy nhất, giúp việc truy xuất nguồn gốc và phát hiện hành vi sao chép trở nên thuận lợi hơn.

Thứ ba, hình thành quỹ hỗ trợ pháp lý về bản quyền để hỗ trợ chi phí luật sư, giám định và các thủ tục pháp lý cho nghệ sĩ, đặc biệt là các tác giả trẻ.

Bài học từ nhiều quốc gia cho thấy vai trò quan trọng của các tổ chức quản lý quyền tác giả và cơ chế thực thi hiệu quả. Tại Pháp, tổ chức ADAGP đại diện cho hàng chục nghìn nghệ sĩ trong việc quản lý, thu tác quyền và xử lý vi phạm, giúp họa sĩ không phải tự theo đuổi các vụ kiện. Liên minh châu Âu (EU) áp dụng quyền hưởng phần trăm từ các giao dịch bán lại tác phẩm, qua đó buộc thị trường phải kiểm soát chặt nguồn gốc và tính xác thực của tranh. Trong khi đó, tại Mỹ, đạo luật DMCA cho phép tác giả yêu cầu các nền tảng số nhanh chóng gỡ bỏ sản phẩm vi phạm và khóa tài khoản vi phạm ngay khi có đủ bằng chứng sở hữu, không cần chờ phán quyết của tòa án.

* Phía nghệ sĩ cần làm gì để tự bảo vệ mình?

- Nghệ sĩ không thể chỉ dựa vào sự tự giác của cộng đồng mà cần xây dựng một "hệ thống phòng thủ" nhiều lớp. Trước hết, cần đăng ký bản quyền ngay từ khi tác phẩm hoàn thành hoặc trước khi công bố rộng rãi. Đồng thời, lưu giữ đầy đủ quá trình sáng tác thông qua bản phác thảo, ảnh chụp hoặc video để tạo chứng cứ sở hữu.

Khi đăng tải tác phẩm lên môi trường số nên sử dụng watermark, giảm độ phân giải hình ảnh, hạn chế công khai file gốc chất lượng cao và áp dụng các giải pháp kỹ thuật nhằm hạn chế việc thu thập dữ liệu tự động.

Bên cạnh đó, cần thường xuyên sử dụng các công cụ tìm kiếm hình ảnh ngược để phát hiện sớm hành vi sao chép. Khi phát hiện vi phạm, nghệ sĩ nên phối hợp với các tổ chức nghề nghiệp và cơ quan chuyên môn để được hỗ trợ thay vì đơn độc xử lý.

* Trước tình trạng vi phạm bản quyền ngày càng gia tăng, Hội Mỹ thuật TP.HCM đã làm gì để bảo vệ quyền lợi hội viên?

- Hội Mỹ thuật TP.HCM đang triển khai nhiều nhóm giải pháp đồng bộ như nâng cao nhận thức và trang bị kiến thức pháp lý cho hội viên thông qua các tọa đàm, hội thảo chuyên đề về công nghệ và sở hữu trí tuệ; khuyến khích nghệ sĩ đăng ký bản quyền tác phẩm ngay từ khi công bố; hỗ trợ tư vấn pháp lý, làm cầu nối bảo vệ quyền lợi hội viên khi xảy ra tranh chấp, đồng thời thúc đẩy ứng dụng công nghệ số trong quản lý tác phẩm và phối hợp với các cơ quan liên quan nhằm từng bước chuẩn hóa thị trường mỹ thuật.

* Xin cảm ơn ông!