Gìn giữ ký ức mỹ thuật Việt Nam trong kỷ nguyên số

Phục hồi một tác phẩm tranh là giữ lại một phần lịch sử

Theo họa sĩ, nhà sưu tập và chuyên gia phục chế Võ Bình, giá trị lớn nhất của công tác phục chế không nằm ở việc làm cho tác phẩm trở nên mới hơn, mà ở khả năng giữ lại những gì thuộc về nguyên bản.

Một tác phẩm mỹ thuật không chỉ là sản phẩm sáng tạo của cá nhân nghệ sĩ. Trong đó còn lưu giữ dấu vết của lịch sử, của bối cảnh xã hội và những giá trị văn hóa của thời kỳ nó ra đời. Mỗi lớp màu, mỗi chất liệu, thậm chí cả những dấu hiệu lão hóa theo thời gian đều chứa đựng thông tin mà người nghiên cứu có thể khai thác.

Vì vậy, khi một tác phẩm bị hủy hoại, tổn thất không chỉ thuộc về chủ sở hữu hay giới mỹ thuật mà còn là mất mát của di sản văn hóa chung.

Cũng theo họa sĩ Võ Bình, phục chế không chỉ là "làm mới" tác phẩm, nguyên tắc quan trọng nhất của nghề là can thiệp tối thiểu và tôn trọng tối đa giá trị nguyên gốc. Người phục chế không được phép thay thế cảm xúc, nét bút hay tinh thần của tác giả bằng cảm nhận cá nhân của mình. Đó cũng là lý do việc phục chế đòi hỏi kiến thức liên ngành, từ mỹ thuật, lịch sử nghệ thuật, hóa học vật liệu đến công nghệ bảo tồn.

Tuy nhiên, hiện nay Việt Nam còn thiếu các trung tâm nghiên cứu, phòng thí nghiệm chuyên ngành và hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật phục vụ công tác phục chế. Nếu tại châu Âu, phần lớn tác phẩm được thực hiện trên những vật liệu tương đối ổn định và có tiêu chuẩn rõ ràng thì tranh Việt Nam trong nhiều giai đoạn lịch sử lại sử dụng rất nhiều chất liệu khác nhau. Không ít họa sĩ từng sáng tác trên giấy học sinh, bao bố, bìa cứng hoặc sử dụng những loại sơn được pha chế theo điều kiện thực tế của từng thời kỳ.

Điều đó khiến việc phục chế trở nên phức tạp hơn rất nhiều. Những phương pháp bảo tồn được học tập từ nước ngoài không phải lúc nào cũng có thể áp dụng nguyên vẹn cho các tác phẩm trong nước.

Công nghệ trở thành người gác ký ức

Những năm gần đây, một số sự cố liên quan đến bảo quản và tu sửa tác phẩm đã gióng lên hồi chuông cảnh báo về công tác bảo tồn mỹ thuật.

Theo giới chuyên môn, vấn đề không chỉ nằm ở kỹ thuật phục chế mà còn ở khâu lưu trữ, kiểm kê và quản lý hiện vật. Nhiều tác phẩm quý hiện vẫn chưa có hồ sơ khoa học đầy đủ, chưa được theo dõi thường xuyên về tình trạng bảo quản và thiếu dữ liệu phục vụ việc can thiệp khi cần thiết.

Họa sĩ Siu Quý - Phó Chủ tịch Hội Mỹ thuật TP.HCM cho rằng, một khi tác phẩm bị hư hỏng nghiêm trọng hoặc thất lạc, khả năng phục hồi gần như không còn. Vì vậy, bảo tồn phải được thực hiện từ trước khi tác phẩm rơi vào tình trạng nguy cấp, thay vì chỉ can thiệp khi hư hại đã xảy ra.

Vì vậy, tư duy "bảo tồn chủ động" cần thay thế cho cách tiếp cận mang tính xử lý sự cố vốn tồn tại khá phổ biến hiện nay. Nếu trước đây việc bảo tồn chủ yếu dựa vào kinh nghiệm và hồ sơ giấy, thì công nghệ số đang tạo ra những thay đổi căn bản.

Theo họa sĩ Võ Bình, các công nghệ quét hình ảnh độ phân giải cao, chụp đa phổ, trí tuệ nhân tạo hay mô hình hóa 3D có thể giúp ghi nhận toàn bộ hiện trạng của tác phẩm với độ chính xác rất cao.

Không chỉ hỗ trợ quá trình phục chế, các công nghệ này còn giúp phát hiện sớm những biến đổi về màu sắc, chất liệu và cấu trúc bề mặt mà mắt thường khó nhận biết.

Đặc biệt, số hóa giúp tạo ra những bản lưu trữ kỹ thuật số có khả năng tồn tại lâu dài và được chia sẻ rộng rãi mà không làm ảnh hưởng đến hiện vật gốc.