Hành nghiệp - Môi trường khắc nghiệt nhất để tôi luyện nhân phẩm

Những năm đầu khởi nghiệp của Công ty Vận tải Nghi Phong, tôi sớm hiểu ra một sự thật không dễ chấp nhận rằng pháp luật không bao giờ bao trùm hết mọi giới hạn của đạo đức. Có những tình huống, luật pháp cho phép bạn dừng lại. Nhưng lương tâm thì không. Hai mươi lăm năm đã trôi qua. Thời gian đủ dài để phủ bụi lên nhiều ký ức. Nhưng vẫn có những khoảnh khắc, dù năm tháng chồng chất , tôi nhớ rõ như in đến từng chi tiết, như thể mới hôm qua.

Đó là những khoảnh khắc không có trong báo cáo tài chính. Không nằm trong biên bản họp cổ đông. Và càng không bao giờ xuất hiện trong những lời chúc mừng thành công.

Chỉ có người trong cuộc. Trong kẹt, trong cô độc, mới hiểu...

Ngày bắt đầu với Nghi Phong, tôi không có trong tay nhiều vốn.

Thứ duy nhất tôi có là niềm tin rằng mình sẽ làm ăn đàng hoàng, và một lời tự nhủ rất giản dị: Đã đứng ra làm chủ thì phải sống cho xứng đáng như một người chủ.

Rồi vụ tai nạn giao thông năm ấy ập đến như một nhát cắt sâu vào hành trình non trẻ của người vừa quyết định khởi nghiệp. Một tai nạn ngoài ý muốn. Công an giao thông kết luận rõ ràng: Không thuộc lỗi tài xế, không thuộc lỗi doanh nghiệp. Nhưng khi tôi đứng trước gia cảnh gia đình nạn nhân, tận mắt chứng kiến đôi vợ chồng trẻ mất đi đứa con trai đầu lòng, và người bà mang trên mình những chấn thương chồng chất cả thể xác lẫn tinh thần, tôi hiểu rất rõ một điều: Pháp luật có thể khép lại hồ sơ. Nhưng lương tâm thì không thể.

Tôi đã quyết định dùng 13 cây vàng tích góp suốt những năm đầu ròng rã làm thuê toàn bộ số vốn mà một người khởi nghiệp xem như sinh mệnh để chu toàn hậu sự cho một gia đình, và hỗ trợ điều trị, phục hồi sức khỏe cho người còn lại. Không ai yêu cầu tôi làm vậy. Không một điều khoản nào ép buộc. Số vàng ấy vơi đi rất nhanh. Nhưng nó để lại trong tôi một nền móng vững hơn bất kỳ tài sản hữu hình nào:

Khoảnh khắc ấy đã âm thầm định hình triết lý điều hành của tôi cho đến tận hôm nay: Trách nhiệm không kết thúc ở ranh giới của quy định, mà bắt đầu từ giới hạn của lương tâm người đứng đầu.

Quả thật, doanh trường không chỉ sát hạch năng lực quản trị. Những năm sau đó, Nghi Phong dần ổn định: Đầu xe nhiều hơn; Khách hàng tăng lên; Dòng tiền bắt đầu có nhịp thở đều đặn.

Nhưng cùng lúc ấy, một thử thách khác xuất hiện từ chính những người đồng hành. Có cổ đông bắt đầu so sánh biên lợi nhuận ngành vận tải với ngành gia công, chế biến. Họ hỏi tôi vì sao margin không “đẹp”. Vì sao vất vả mà lời không nhiều. Có người mất kiên nhẫn. Có người nghi ngờ năng lực điều hành. Và có người thẳng thắn đòi rút vốn.

Tôi không trách họ. Tiền của họ - họ có quyền lo lắng và rời đi.

Nhưng tôi hiểu rất rõ một điều: Vận tải là ngành dịch vụ gánh rủi ro cao, với chi phí vận hành lớn và trách nhiệm xã hội nặng nề.

Sự so sánh ấy, về mặt số học là hợp lý, nhưng về bản chất lại khiếm khuyết. Bởi mỗi ngành nghề mang một sứ mệnh khác nhau. Tôi chọn đi chậm, đi chắc, giữ chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp, dù biết điều đó khiến con số lợi nhuận trở nên kém “hấp dẫn”. Và tôi cũng hiểu rằng: Không phải ai cũng có thể đồng hành lâu dài trên cùng một hệ giá trị. Tôi chấp nhận việc cổ đông rời đi.

Nếu có giai đoạn nào buộc người lãnh đạo phải đối diện trần trụi với chính mình, thì đó là những tháng năm Covid. Covid đến âm thầm, nhưng đánh gục cả một nền kinh tế. Xe nằm bãi. Doanh thu gần như đóng băng. Nhưng lương vẫn phải trả, chưa kể chi phí chống dịch chồng chất… Vài chiếc xe đội nón ra đi để giữ lại đội ngũ. Bởi tôi tin rằng: Xe có thể mua lại, thị trường có thể phục hồi, nhưng con người - một khi đã rời đi trong lúc khó khăn nhất thì niềm tin rất khó quay trở lại.

Những đêm ấy, áp lực không chỉ nằm ở tiền. Mà nằm ở cảm giác mình đang gánh sinh kế của quá nhiều gia đình. Chỉ người làm chủ, trong cơn bĩ cực, mới hiểu được cảm giác đó. Không than được. Không dám yếu. Và càng không thể bỏ chạy. Cô đơn, hóa ra, là một phần không thể tách rời của hành trình doanh nhân.

Khủng hoảng không tạo ra phẩm chất doanh nhân. Nó chỉ phơi bày phẩm chất đã có sẵn. Và nếu một ngày nào đó, nhìn lại, bạn có thể nói với chính mình rằng:

“Tôi đã không bỏ rơi con người.

Tôi đã không trốn tránh trách nhiệm.

Tôi đã không phản bội lương tâm…”

Thì bạn đã đi qua hành nghiệp một cách trọn vẹn. Nếu khởi nghiệp là bài kiểm tra của sự liều lĩnh và sáng tạo, thì hành nghiệp là một kỳ sát hạch kéo dài suốt đời về trách nhiệm. Bởi hành nghiệp, suy cho cùng, không chỉ tạo ra doanh nghiệp. Nó tạo ra con người. Một doanh nhân có thể không trở thành người giàu nhất. Nhưng có thể trở thành người vững vàng nhất trước sóng gió.

Và đó mới chính là thành tựu lớn nhất của hành trình làm chủ.

(*) Tổng giám đốc Công ty New Toyo Việt Nam