Báo chí trong kỷ nguyên số: Đòn bẩy chiến lược cho công nghiệp văn hóa Việt Nam

Tại tọa đàm “Văn hóa trong kỷ nguyên số: từ bản sắc đến sức mạnh mềm quốc gia” do Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương phối hợp với Hội Nhà báo Việt Nam, Đài Phát thanh và Truyền hình TP.HCM tổ chức tại TP.HCM ngày 20/4, các chuyên gia, nhà quản lý và lãnh đạo báo chí đã thống nhất rằng báo chí cần được tái định vị như một động lực trung tâm, đóng vai trò “đòn bẩy” trong phát triển công nghiệp văn hóa, từ đó góp phần hình thành sức mạnh mềm quốc gia trong giai đoạn mới.

Phát biểu tại tọa đàm, bà Văn Thị Bạch Tuyết - Phó Bí thư Thành ủy TP.HCM khẳng định văn hóa Việt Nam là sự kết tinh những giá trị tốt đẹp của dân tộc, đồng thời là nguồn lực nội sinh quan trọng góp phần hình thành trí tuệ, nhân cách và bản lĩnh của con người Việt Nam. Trong tư duy phát triển hiện đại, văn hóa không còn đứng ngoài quá trình tăng trưởng mà trở thành yếu tố cốt lõi, chi phối chất lượng và tính bền vững của phát triển.

Điều này được thể chế hóa rõ nét trong Nghị quyết 80-NQ/TW, khi văn hóa được xác định là “hệ điều tiết” của sự phát triển nhanh và bền vững. Nghị quyết không chỉ nhấn mạnh vai trò định hướng mà còn đặt ra yêu cầu chuyển hóa các giá trị văn hóa thành nguồn lực cụ thể trong nền kinh tế. Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo và công nghệ số bùng nổ, TP.HCM lựa chọn chiến lược phát triển với trọng tâm là giữ vững bản sắc song song với thúc đẩy đổi mới sáng tạo, hướng đến xây dựng các tổ hợp công nghiệp văn hóa đủ sức cạnh tranh trên thị trường toàn cầu.

Theo nhà báo Nguyễn Đức Lợi - Phó Chủ tịch Thường trực Hội Nhà báo Việt Nam, báo chí trong kỷ nguyên số cần vượt qua vai trò truyền thống để trở thành một chủ thể tích cực trong quá trình kiến tạo giá trị văn hóa. Điều này đồng nghĩa với việc báo chí không chỉ phản ánh hiện thực mà còn tham gia vào việc xây dựng không gian văn hóa số, nơi các giá trị được lan tỏa, định hình và tái sản xuất liên tục.

Trong môi trường thông tin cạnh tranh khốc liệt, nơi tốc độ lan truyền ngày càng nhanh và chịu ảnh hưởng mạnh của thuật toán, lợi thế của báo chí không còn nằm ở việc đưa tin nhanh mà nằm ở chất lượng nội dung, độ tin cậy và khả năng định hướng dư luận. Báo chí cần chuyển hóa các nội dung chính sách, các giá trị văn hóa thành những câu chuyện giàu cảm xúc, dễ tiếp cận nhưng vẫn đảm bảo chiều sâu, qua đó tạo ra sức lan tỏa bền vững và góp phần hình thành thị trường tiêu dùng văn hóa.

Dù sở hữu nguồn tài nguyên văn hóa phong phú, Việt Nam vẫn chưa tận dụng hiệu quả để hình thành các sản phẩm văn hóa có giá trị gia tăng cao. Theo nhà báo Tô Đình Tuân - Tổng Biên tập Báo Người Lao Động, một trong những nguyên nhân cốt lõi là chưa phát huy đầy đủ vai trò của báo chí và truyền thông như lực lượng chủ lực trong sản xuất và phân phối nội dung văn hóa.

Trong khi đó, kinh nghiệm quốc tế cho thấy các quốc gia có ngành công nghiệp văn hóa phát triển đều dựa trên hệ sinh thái nội dung mạnh, được hỗ trợ bởi báo chí, công nghệ và doanh nghiệp sáng tạo. Việc xây dựng các trung tâm sản xuất nội dung đa nền tảng (Media Hub), thúc đẩy liên kết giữa báo chí và doanh nghiệp văn hóa, cũng như hình thành các liên minh sáng tạo là những hướng đi cần thiết để tối ưu hóa chuỗi giá trị nội dung và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc tế.

Trong bối cảnh môi trường số ngày càng phức tạp, báo chí phải đảm nhận đồng thời hai chức năng: cung cấp thông tin chính xác và định hướng giá trị xã hội. Nhà báo Mai Ngọc Phước - Tổng Biên tập Báo Pháp Luật TP.HCM cho rằng sự phát triển của các nền tảng số và thuật toán đã làm gia tăng xu hướng ưu tiên nội dung giật gân, cảm xúc, từ đó đặt ra thách thức lớn đối với báo chí chính thống.

Trong hoàn cảnh đó, báo chí cần đóng vai trò như một “bộ lọc” giúp công chúng tiếp cận thông tin đáng tin cậy, đồng thời là “lá chắn” bảo vệ xã hội trước sự xâm nhập của thông tin sai lệch và các yếu tố phản văn hóa. Vai trò này không chỉ mang ý nghĩa nghề nghiệp mà còn là trách nhiệm xã hội trong việc xây dựng nền tảng giá trị bền vững.

Một thực tế được chỉ ra là công nghiệp văn hóa Việt Nam vẫn đang ở giai đoạn “tiềm năng chưa được khai thác đầy đủ”, thể hiện qua việc thiếu các sản phẩm văn hóa quy mô lớn, có sức cạnh tranh quốc tế. Khoảng trống này không chỉ đến từ hạn chế về nguồn lực mà còn từ việc thiếu một chiến lược tổng thể trong tổ chức sản xuất, phân phối và quảng bá nội dung.

Trong khi các quốc gia như Hàn Quốc hay Nhật Bản đã thành công trong việc biến văn hóa thành ngành kinh tế mũi nhọn, Việt Nam vẫn cần một cú hích mang tính hệ thống. Điều này đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa chính sách, công nghệ, nguồn nhân lực sáng tạo và đặc biệt là vai trò dẫn dắt của báo chí trong việc tạo lập thị trường và định hình xu hướng.

Kết luận tọa đàm, ông Trần Thanh Lâm - Phó Trưởng ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương nhấn mạnh năm định hướng mang tính chiến lược nhằm hiện thực hóa mục tiêu phát triển văn hóa thành sức mạnh mềm quốc gia. Trước hết là yêu cầu đổi mới tư duy, xóa bỏ quan niệm coi văn hóa là yếu tố phụ trợ, từ đó xác định đầu tư cho văn hóa chính là đầu tư cho tương lai. Song song đó là việc xây dựng và triển khai hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người Việt Nam trong thời đại số.

Bên cạnh đó, cần thúc đẩy mạnh mẽ công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo như một con đường ngắn nhất để chuyển hóa tài nguyên văn hóa thành giá trị kinh tế và sức ảnh hưởng. Việc xây dựng các cơ quan báo chí văn hóa, chuyên nghiệp và hiện đại cũng được xem là yếu tố then chốt, khi mỗi tòa soạn không chỉ là nơi sản xuất thông tin mà còn là một môi trường văn hóa tiêu biểu. Cuối cùng, ngoại giao văn hóa cần được đẩy mạnh nhằm mở rộng “biên giới mềm”, góp phần quảng bá hình ảnh quốc gia ra thế giới.

Trong kỷ nguyên AI, khi công nghệ có thể thay thế nhiều khâu sản xuất nội dung, báo chí đứng trước yêu cầu phải tái cấu trúc để giữ vững vai trò dẫn dắt. Giá trị cốt lõi lúc này không còn nằm ở tốc độ, mà ở khả năng tạo ra nội dung có chiều sâu, giàu bản sắc và có sức lan tỏa lâu dài.

Mỗi tác phẩm báo chí cần được nhìn nhận như một sản phẩm văn hóa, nơi thông tin, cảm xúc và giá trị được tích hợp để tạo nên sức ảnh hưởng tích cực đối với xã hội. Đây cũng chính là con đường để báo chí khẳng định vị thế trong hệ sinh thái công nghiệp văn hóa.