Luật Thương mại điện tử: Siết quản lý nền tảng xuyên biên giới, minh bạch thuật toán và bảo vệ người tiêu dùng

Theo Bộ Công Thương, trong những năm gần đây, thương mại điện tử tại Việt Nam duy trì tốc độ tăng trưởng trung bình 20 - 30% mỗi năm, đóng góp khoảng 11% tổng doanh thu bán lẻ hàng hóa và dịch vụ tiêu dùng vào năm 2025. Không chỉ mở rộng quy mô thị trường, thương mại điện tử còn tạo ra những thay đổi sâu sắc về phương thức sản xuất, phân phối và tiêu dùng, trở thành động lực quan trọng thúc đẩy kinh tế số.

Tuy nhiên, hoạt động thương mại điện tử thời gian qua chủ yếu được điều chỉnh bởi các nghị định của Chính phủ, trong đó có Nghị định số 52/2013/NĐ-CP và Nghị định số 85/2021/NĐ-CP. Việc điều chỉnh ở cấp nghị định được đánh giá là chưa đủ hiệu lực pháp lý để xử lý toàn diện những vấn đề ngày càng phức tạp, đa ngành và xuyên biên giới của thương mại điện tử hiện đại.

Thực tiễn triển khai cho thấy nhiều bất cập phát sinh cùng sự xuất hiện nhanh chóng của các mô hình kinh doanh mới, đặc biệt là hoạt động livestream bán hàng, tiếp thị liên kết và kinh doanh trên mạng xã hội. Những mô hình này gây không ít khó khăn cho công tác quản lý thuế, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng cũng như bảo vệ dữ liệu cá nhân.

Bên cạnh đó, tình trạng hàng giả, hàng cấm, hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ và hàng kém chất lượng vẫn diễn biến phức tạp, trong khi việc định danh người bán, truy vết giao dịch và xác định trách nhiệm pháp lý còn nhiều hạn chế. Thách thức càng lớn hơn trong bối cảnh thương mại điện tử xuyên biên giới phát triển mạnh, kéo theo các vấn đề về chất lượng hàng hóa nhập khẩu, bảo vệ người tiêu dùng và bảo vệ sản xuất trong nước.

Từ thực tế đó, việc xây dựng một đạo luật chuyên ngành ở cấp luật được xác định là yêu cầu khách quan và cấp thiết, nhằm thể chế hóa kịp thời các chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước, đồng thời phù hợp với xu thế hội nhập quốc tế.

Thực hiện nhiệm vụ được giao, Bộ Công Thương - cơ quan chủ trì soạn thảo đã phối hợp với các bộ, ngành, Ủy ban của Quốc hội và các tổ chức liên quan để xây dựng dự án Luật theo đúng trình tự, thủ tục. Ngày 10/12/2025, tại Kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa XV đã thông qua Luật Thương mại điện tử, với thời điểm có hiệu lực thi hành từ ngày 1/7/2026.

Luật gồm 7 chương, 41 điều, bao quát từ các quy định chung, chính sách phát triển, trách nhiệm của các chủ thể tham gia, thương mại điện tử có yếu tố nước ngoài, đến ứng dụng công nghệ trong quản lý và xử lý vi phạm. Bố cục được xây dựng theo hướng logic, bảo đảm sự hài hòa giữa mục tiêu phát triển thị trường và yêu cầu quản lý nhà nước.

Một trong những nội dung mới đáng chú ý của Luật là việc định vị rõ ràng các mô hình nền tảng thương mại điện tử. Lần đầu tiên, pháp luật phân loại cụ thể bốn loại hình nền tảng, từ nền tảng kinh doanh trực tiếp, nền tảng trung gian, mạng xã hội có hoạt động thương mại điện tử đến nền tảng tích hợp. Việc phân loại này tạo cơ sở pháp lý để xác định chính xác trách nhiệm của từng chủ thể theo vai trò và mức độ can thiệp vào giao dịch.

Luật cũng bổ sung khung pháp lý cho hoạt động livestream bán hàng và tiếp thị liên kết. Theo đó, chủ quản nền tảng phải xác thực điện tử danh tính người livestream, thiết lập cơ chế tiếp nhận - xử lý khiếu nại trong suốt quá trình phát sóng và lưu trữ dữ liệu theo quy định. Người livestream bị nghiêm cấm cung cấp thông tin gian dối hoặc gây nhầm lẫn về hàng hóa, dịch vụ.

Đối với thương mại điện tử xuyên biên giới, Luật siết chặt quản lý các nền tảng nước ngoài. Những nền tảng sử dụng tiếng Việt, tên miền “.vn” hoặc đạt ngưỡng giao dịch nhất định tại Việt Nam phải thành lập pháp nhân hoặc chỉ định đại diện theo ủy quyền trong nước.

Trường hợp không có hiện diện tại Việt Nam, chủ quản nền tảng phải thực hiện ký quỹ tại ngân hàng để bảo đảm bồi thường thiệt hại cho người tiêu dùng và thực hiện đầy đủ nghĩa vụ tài chính, qua đó tạo sân chơi bình đẳng giữa doanh nghiệp trong và ngoài nước.

Luật Thương mại điện tử đặt trọng tâm vào bảo vệ người tiêu dùng và minh bạch thông tin trên môi trường số. Các nền tảng có trách nhiệm công khai thông tin về chủ sở hữu, chính sách bảo vệ dữ liệu cá nhân, quyền và nghĩa vụ của các bên, cũng như các tiêu chí chính của thuật toán ưu tiên hiển thị hàng hóa. Người bán chỉ được phép hoạt động sau khi hoàn tất xác thực danh tính điện tử.

Bên cạnh đó, Luật hoàn thiện khung pháp lý cho hệ sinh thái dịch vụ hỗ trợ thương mại điện tử, bao gồm thanh toán, logistics, trung gian thanh toán và chứng thực hợp đồng điện tử, với yêu cầu cao hơn về an toàn, bảo mật và phối hợp xử lý vi phạm.

Đáng chú ý, Luật cũng lần đầu đưa ra các chính sách khuyến khích thương mại điện tử xanh và bền vững, như giảm phát thải, sử dụng bao bì thân thiện với môi trường và tối ưu hóa logistics. Đồng thời, Nhà nước có các chính sách hỗ trợ đặc thù nhằm bảo đảm tính bao trùm, tạo điều kiện cho hộ kinh doanh, cá nhân khởi nghiệp, người yếu thế và các khu vực khó khăn tham gia sâu hơn vào thương mại điện tử.

Với cách tiếp cận kiến tạo, lấy doanh nghiệp và người dân làm trung tâm, Luật Thương mại điện tử được kỳ vọng sẽ tạo lập môi trường pháp lý minh bạch, ổn định và bình đẳng. Việc minh bạch thuật toán, tăng cường quản lý nền tảng xuyên biên giới và bảo vệ tốt hơn quyền lợi người tiêu dùng được xem là những trụ cột quan trọng, giúp thương mại điện tử Việt Nam phát triển lành mạnh, bền vững trong giai đoạn tới.