Đồng bộ chính sách cho nền kinh tế dữ liệu

Nhận thức được tầm quan trọng này, các nhà lãnh đạo Việt Nam đã nhiều lần nói về chiến lược phát triển của ngành kinh tế dữ liệu và đang nỗ lực đồng bộ hóa chính sách cho nền kinh tế mới mẻ này.

Một ngành mới

Trên nhiều diễn đàn, Thủ tướng Phạm Minh Chính coi kinh tế dữ liệu là một trụ cột quan trọng của chuyển đổi số và phát triển kinh tế tổng thể. Ông nhấn mạnh việc xây dựng sàn giao dịch và hạ tầng dữ liệu quốc gia để “kích hoạt” dữ liệu thành tài sản có thể trao đổi, tạo giá trị thực tế. Đây là một phần của chiến lược lớn hơn nhằm đưa Việt Nam thành nền kinh tế số năng động và cạnh tranh trên thế giới.

Nền kinh tế dữ liệu (data economy) là mô hình kinh tế trong đó dữ liệu trở thành nguồn tài nguyên trung tâm, có thể thu thập - phân tích - trao đổi - khai thác để tạo ra giá trị kinh tế, tương tự như vai trò của đất đai trong nông nghiệp hay vốn trong công nghiệp. Dữ liệu là “nguyên liệu đầu vào”, phân tích là “quy trình sản xuất”, và tri thức, giá trị gia tăng là “sản phẩm”. Trong nền kinh tế dữ liệu DN cạnh tranh không chỉ bằng vốn hay lao động, mà bằng khả năng sở hữu và khai thác dữ liệu. Quyết định kinh tế ngày càng dựa trên thuật toán, AI, mô hình dự báo.

Trong công cuộc chuyển đổi số quốc gia, nền kinh tế dữ liệu của Việt Nam sở hữu những lợi thế đáng kể, nhưng cũng đối mặt với nhiều thách thức. Với hơn 100 triệu dân, được coi là dân số trẻ, trong đó tỷ lệ người dùng Internet hơn 75%. Phát triển chất lượng cao nền kinh tế dữ liệu của Việt Nam đòi hỏi sự tương tác và phát triển phối hợp giữa các ứng dụng, dữ liệu và thuật toán. Do đó, cần nhấn mạnh nền kinh tế dữ liệu trong bối cảnh rộng hơn của nền kinh tế số; Thúc đẩy nó không chỉ thông qua chuỗi ngành công nghiệp dữ liệu mà còn thông qua chuỗi cung ứng dữ liệu.

Nền kinh tế dữ liệu, loại hình kinh tế số mới được thúc đẩy bởi sự tương tác giữa dữ liệu và thuật toán, đang bùng nổ. Một nhà máy AI chủ yếu gồm bốn phần: Đường dẫn dữ liệu, phát triển thuật toán, nền tảng thử nghiệm và cơ sở hạ tầng phần mềm. Dữ liệu là nhiên liệu cung cấp năng lượng cho nhà máy AI, trong khi thuật toán là những cỗ máy thực hiện công việc. Sự tương tác và phát triển hợp tác giữa dữ liệu và thuật toán tạo ra một vòng tuần hoàn tích cực, càng nhiều dữ liệu dẫn đến thuật toán càng tốt, kết quả là dịch vụ càng tối ưu, thu hút càng nhiều người dùng và tạo ra càng nhiều dữ liệu hơn nữa.

Trong quá trình phát triển hợp tác dữ liệu và thuật toán, cần có sự đổi mới liên tục và nâng cấp lặp đi lặp lại các thuật toán, cũng như nguồn cung cấp dữ liệu lớn liên tục. Điều này đòi hỏi việc xây dựng một nền tảng dữ liệu hiệu quả trong nhà máy AI, tương đương với một nền tảng trung gian dữ liệu.

Nền kinh tế dữ liệu nhấn mạnh tính toàn diện của các ứng dụng, dữ liệu và thuật toán. Ba yếu tố này phụ thuộc lẫn nhau, có nghĩa là các thuật toán được thiết kế và dữ liệu tương ứng được thu thập dựa trên mục tiêu của ứng dụng, tạo thành một bánh đà tăng trưởng "ba trong một".

DN tiên phong trong kinh tế dữ liệu

Nhìn thấy tiềm năng của một ngành kinh tế mới, ở Việt Nam, nhiều tập đoàn lớn và DN công nghệ, viễn thông, dịch vụ số đang đầu tư vào dữ liệu bao gồm hạ tầng dữ liệu, phân tích dữ liệu lớn (big data), AI và trung tâm dữ liệu, vì đây là nền tảng cho kinh tế số và chuyển đổi số.

Trong số đó có thể kể đến Viettel là một trong những đơn vị dẫn đầu đầu tư hạ tầng dữ liệu lớn với việc xây dựng nhiều trung tâm dữ liệu quy mô lớn (IDC) để phục vụ nhu cầu cloud, AI, big data. Hay VNPT hiện đang đầu tư mạnh vào hạ tầng dữ liệu, trung tâm dữ liệu và các giải pháp số liên quan để thúc đẩy kinh tế số và dịch vụ cloud.

Cùng với các tập đoàn quốc doanh hàng đầu, các tập đoàn ngoài quốc doanh cũng tích cực nhập cuộc. FPT Corporation là tập đoàn công nghệ lớn nhất Việt Nam, đầu tư sâu về dữ liệu, dịch vụ số, cloud và trung tâm dữ liệu thông qua các đơn vị như FPT Telecom, FPT Smart Cloud, FPT Digital. CMC Corporation là DN công nghệ có kế hoạch đầu tư mạnh vào trung tâm dữ liệu và hạ tầng hỗ trợ AI/data services. VNG Corporation là công ty công nghệ lớn trong các lĩnh vực internet, nền tảng số, cũng tham gia xây dựng và mở rộng hạ tầng lưu trữ dữ liệu và điện toán đám mây.

Cùng với đó một số tập đoàn lớn đa ngành cũng không chịu đi sau và sẵn sàng gia nhập vào một ngành kinh tế mới. Ngoài ra, còn có nhiều công ty công nghệ vừa và nhỏ phát triển dịch vụ, các nhà cung cấp giải pháp dữ liệu/AI/Big Data phục vụ DN vừa và nhỏ…

Trung tâm dữ liệu (data centers) thực sự đang trở thành hạ tầng chiến lược của nền kinh tế số, và các tập đoàn trong nước đang tích cực xây dựng, mở rộng data center, dịch vụ lưu trữ, điện toán đám mây và giải pháp dữ liệu để phục vụ thị trường nội địa và xuất khẩu dịch vụ số.

Sự phát triển chất lượng cao của nền kinh tế dữ liệu đòi hỏi phải phát triển các thuật toán cụ thể, thu thập và tích hợp dữ liệu cụ thể dựa trên mục tiêu hoặc nhu cầu của các ứng dụng cụ thể, từ đó tạo ra giá trị cụ thể. Sự tương tác và lặp lại của ba yếu tố này tạo ra giá trị bền vững. Giống như nấu ăn, trước tiên người ta phải xác định món ăn cần làm, sau đó là phương pháp nấu và lựa chọn nguyên liệu, rồi tối ưu hóa các món ăn có thể dựa trên nguyên liệu hoặc phương pháp. Đây là khái niệm về chuỗi cung ứng “thực phẩm”.

TP.HCM, đầu tàu của cả nước hiện đang triển khai Chiến lược Chuyển đổi số đến năm 2030 với mục tiêu phát triển kinh tế số chiếm 30-40% GRDP vào 2030. Nhiều kế hoạch cụ thể nhằm thúc đẩy dữ liệu như xây dựng hạ tầng số, trung tâm dữ liệu, kết nối dữ liệu địa phương - quốc gia, phát triển quản trị dữ liệu, nền tảng dữ liệu mở và số hóa hầu hết các quy trình công - tư; Áp dụng AI, IoT, digital twin, dữ liệu lớn trong quy hoạch, vận hành đô thị thông minh.

Hoàn thiện chính sách cho nền kinh tế dữ liệu

Để tạo hành lang pháp lý cho nền kinh tế dữ liệu, Việt Nam đã và đang xây dựng nhiều chính sách, chiến lược và thể chế quan trọng để phát triển “kinh tế dữ liệu”, coi dữ liệu là nguồn lực chiến lược, thúc đẩy đổi mới, kinh tế số và quản trị quốc gia dựa trên dữ liệu. Dưới đây là những chính sách chính và định hướng nổi bật:

Quyết định 142/QĐ-TTg do Thủ tướng Chính phủ phê duyệt vào đầu năm 2024 là khung chiến lược lớn nhất về dữ liệu. Theo đó, Việt Nam sẽ xây dựng hệ sinh thái dữ liệu toàn quốc, làm nền tảng cho Chính phủ số, kinh tế số và xã hội số. Dữ liệu được tạo, kết nối, chia sẻ, sử dụng rộng rãi giữa cơ quan nhà nước, DN và xã hội. Nội dung chính là phát triển cơ sở hạ tầng dữ liệu, Trung tâm dữ liệu quốc gia và vùng, kết nối đồng bộ, đảm bảo hoạt động liên tục và an toàn. Chuẩn hóa và phát triển dữ liệu quốc gia, hoàn thiện các cơ sở dữ liệu quốc gia theo chuẩn “đúng, đủ, sạch, sống”, phục vụ công tác quản lý, dịch vụ công và ứng dụng dữ liệu.

Nhà nước chủ trương xây dựng nền tảng kết nối dữ liệu quốc gia để chia sẻ liên thông giữa các bộ, ngành, địa phương. Phát triển thị trường dữ liệu, quy định thử nghiệm, dữ liệu được giao dịch trên sàn dữ liệu; thúc đẩy các dịch vụ dữ liệu, phân tích và ứng dụng. Phát triển nguồn nhân lực, công nghệ mới: Ưu tiên đào tạo chuyên gia dữ liệu, ứng dụng AI và kỹ thuật số phục vụ quản lý, DN và xã hội. Đây là chính sách nền tảng, đặt dữ liệu là một “tài sản chiến lược” của quốc gia và hướng tới phát triển kinh tế dữ liệu gắn kết với kinh tế số.

Chính phủ yêu cầu nghiên cứu, xây dựng và đưa vào vận hành Sàn giao dịch dữ liệu nơi dữ liệu hợp pháp có thể được chia sẻ, mua bán, trao đổi theo thị trường. Với các định hướng chính, hoàn thiện khuôn khổ pháp luật cho hoạt động mua bán, trao đổi dữ liệu và xác lập thị trường dữ liệu. Thử nghiệm vận hành sàn giao dịch dữ liệu theo mô hình “sandbox” để thí điểm chính sách mới. Nghiên cứu và ban hành quy định về giá, giám định, đảm bảo quyền lợi các bên tham gia trong thị trường dữ liệu.

Mục tiêu là kích hoạt dữ liệu “ngủ đông”, tạo giá trị kinh tế trực tiếp từ dữ liệu chứ không chỉ là công cụ phục vụ quản lý. Việc xây dựng và hoàn thiện pháp luật là trọng tâm nhằm biến dữ liệu thành tài sản pháp lý, bao gồm, Luật về quyền sở hữu dữ liệu, Luật Dữ liệu.

Chính phủ cũng đã ban hành các Nghị định, Thông tư hướng dẫn, quy định về dữ liệu điện tử, trao đổi, giao dịch dữ liệu trong cơ quan nhà nước. Quy định chuẩn hóa, đối tượng, quyền và trách nhiệm liên quan đến dữ liệu số trong nền kinh tế. Chính sách dữ liệu được gắn chặt với chiến lược chuyển đổi số quốc gia.

Nền kinh tế dữ liệu không chỉ là một “lĩnh vực mới” của kinh tế số, mà là một sự chuyển dịch căn bản về cách xã hội tạo ra giá trị. Để chiến lược quốc gia về kinh tế số trở thành hiện thực, trong đó kinh tế dữ liệu là một bộ phận quan trọng, rất cần sự đồng bộ từ chính sách cho đến sự nhận thức của mỗi người dân và các thành phần trong xã hội.