Cần giải pháp mạnh cho thương mại số

Ngày càng tinh vi

Chia sẻ tại Diễn đàn “Gian lận thương mại trên không gian mạng - Thách thức và giải pháp” do Tạp chí Diễn đàn Doanh nghiệp tổ chức ngày 22/1, Phó Chủ tịch Liên đoàn Công nghiệp và Thương mại Việt Nam (VCCI) Võ Tân Thành cho biết, trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, thương mại điện tử (TMĐT) và các hoạt động kinh doanh trên không gian mạng đã trở thành động lực quan trọng thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, mở rộng cơ hội cho doanh nghiệp và người tiêu dùng.

Tuy nhiên, lợi dụng những kẽ hở trong quản lý, nhiều đối tượng đã lách luật, cố tình gian dối để cung cấp sản phẩm giả, kém chất lượng, không rõ nguồn gốc xuất xứ, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe, thậm chí tính mạng người tiêu dùng; đồng thời làm tổn hại đến doanh nghiệp làm ăn chân chính, khiến thị trường và xã hội hoang mang.

Theo đánh giá của Ban Chỉ đạo 389 quốc gia, thời gian gần đây, tình hình buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả tiếp tục diễn biến phức tạp, với quy mô lớn hơn, phạm vi rộng hơn và thủ đoạn ngày càng tinh vi, đặc biệt trên môi trường TMĐT và không gian mạng.

Từ thực tiễn kinh doanh, ông Nguyễn Thuận Đạt - Giám đốc Điều hành DAFC, đại diện Tập đoàn Liên Thái Bình Dương (IPPG) cho biết, sự phát triển nhanh của TMĐT đã kéo theo tình trạng hàng giả, hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, hàng không rõ nguồn gốc tràn lan trên không gian mạng, từ các sàn TMĐT, mạng xã hội đến hoạt động livestream của KOL. Theo ông Đạt, đây thực chất đã hình thành một hệ sinh thái gian lận có tổ chức, ngày càng tinh vi, gây tổn hại trực tiếp đến người tiêu dùng, doanh nghiệp làm ăn chân chính và nguồn thu ngân sách Nhà nước.

“Kinh doanh hàng xách tay quy mô lớn trên môi trường số, không hóa đơn, không thuế, không kiểm soát chất lượng, thực chất là một dạng gian lận thương mại trá hình. Hàng gian, hàng giả và hàng xách tay không được kiểm soát có thể khiến doanh thu của doanh nghiệp chính thống sụt giảm ở mức hai chữ số, đặc biệt trong các ngành hàng có giá trị cao”, ông Đạt nhấn mạnh. Đồng thời, ông cho rằng nếu không xử lý dứt điểm “vùng xám” hàng xách tay online, môi trường cạnh tranh công bằng sẽ tiếp tục bị phá vỡ, rủi ro bị đẩy về phía người tiêu dùng và thị trường Việt Nam có thể bị đánh giá là kém minh bạch trong mắt nhà đầu tư.

Không chỉ gây thiệt hại về doanh thu, tình trạng gian lận trên không gian mạng còn đặt ra thách thức lớn trong công tác quản lý và thực thi pháp luật. Ông Nguyễn Phương Sơn - Giám đốc Đối ngoại Công ty Amway Việt Nam cho biết, với sự hỗ trợ pháp lý từ Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số (Bộ Công Thương), trong năm 2023, một sàn TMĐT lớn đã buộc phải gỡ bỏ 1.287 đường link vi phạm. Đến năm 2025, Amway tiếp tục có văn bản chính thức đề nghị một số sàn TMĐT lớn gỡ tổng cộng 822 link vi phạm.

Theo ông Sơn, bất cập lớn hiện nay nằm ở quy trình xử lý vi phạm. Việc tìm kiếm và yêu cầu gỡ bỏ các link vi phạm mất rất nhiều thời gian, có trường hợp kéo dài hàng tháng, thậm chí hàng năm, trong khi số lượng link vi phạm có thể lên đến hàng chục nghìn, gây áp lực lớn cho doanh nghiệp và các sàn TMĐT.

Theo các chuyên gia, hệ thống pháp luật hiện hành về phòng, chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả về cơ bản đã tương đối đầy đủ, bao gồm các quy định trong Bộ luật Hình sự, các luật chuyên ngành cùng hệ thống nghị định, thông tư hướng dẫn.

Tuy nhiên, vẫn còn tồn tại những bất cập như quy định chồng chéo, chế tài xử phạt chưa đủ sức răn đe; việc định giá, xử lý và bảo quản tang vật vi phạm còn phức tạp, tốn kém; thiếu hướng dẫn thống nhất trong xử lý vi phạm trên không gian mạng. Bên cạnh đó, việc chia sẻ và kết nối dữ liệu giữa các bộ, ngành, địa phương còn chưa thông suốt, ảnh hưởng đến hiệu quả phối hợp.

Giải pháp nào cho bài toán gian lận số?

Để nâng cao hiệu quả phòng, chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả, đặc biệt trên không gian mạng, ông Nguyễn Phương Sơn cho rằng cần triển khai các giải pháp đồng bộ, quyết liệt và mang tính lâu dài. Trọng tâm là tiếp tục hoàn thiện thể chế, rà soát, sửa đổi các quy định pháp luật còn bất cập; tăng cường phối hợp liên ngành, liên địa phương; đẩy mạnh ứng dụng khoa học - công nghệ, xây dựng và kết nối cơ sở dữ liệu dùng chung.

Cùng quan điểm, bà Tạ Dịu Thương - Trưởng ban Pháp chế Hiệp hội Bán hàng đa cấp Việt Nam kiến nghị đẩy mạnh ứng dụng các giải pháp số. Với những sản phẩm đã được đăng ký, bảo hộ và được ủy quyền phân phối hợp pháp tại Việt Nam, doanh nghiệp sẵn sàng cung cấp hồ sơ pháp lý để các sàn TMĐT và cơ quan quản lý xác thực. Trên cơ sở đó, các sàn có thể áp dụng biện pháp kỹ thuật để tự động chặn, không cho hiển thị hoặc tìm kiếm các gian hàng vi phạm. Đây được xem là giải pháp nhanh, hiệu quả, giúp giảm tải cho các bên liên quan và bảo vệ thị trường.

Liên quan đến Luật Thương mại điện tử với quy định bắt buộc xác định danh tính người bán và chủ sở hữu gian hàng, bà Tạ Dịu Thương đánh giá đây là quy định “rất đúng và rất trúng”. Khi thông tin người bán được xác thực, trách nhiệm pháp lý sẽ gắn trực tiếp với từng gian hàng, thay vì tình trạng ẩn danh, khó truy vết như trước.

Bà Thương cũng đề nghị các sàn TMĐT siết chặt điều kiện đăng bán đối với những sản phẩm thuộc hệ thống phân phối đặc thù như bán hàng đa cấp. Theo đó, khi gian hàng đăng tải sản phẩm của doanh nghiệp, sàn cần yêu cầu cung cấp giấy ủy quyền hoặc xác nhận phân phối hợp pháp do doanh nghiệp tại Việt Nam ban hành. Cách làm này sẽ giúp “lọc” vi phạm ngay từ đầu, bảo vệ hệ thống phân phối chính thống và quyền lợi người tiêu dùng.

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Nguyễn Thuận Đạt cho rằng Việt Nam cần tham khảo kinh nghiệm xử lý của các quốc gia phát triển. Đồng thời, công tác truyền thông cần được triển khai đồng bộ để nâng cao nhận thức người tiêu dùng, giúp họ hiểu rằng việc mua và sử dụng hàng giả cũng đồng nghĩa với tiếp tay cho các hành vi vi phạm pháp luật.