Bảo tồn di sản làng nghề điêu khắc: Hai thế hệ - hai cách làm

Ở đó, nghệ thuật điêu khắc gỗ không chỉ dừng lại ở những pho tượng, phù điêu trong không gian đền chùa, miếu mạo, cung điện hay nội thất cổ gồm tượng Phật, Thánh, Tiên, tứ linh, tứ thú, hoành phi, liễn đối, hoa văn trang trí mang tính ước lệ - những giá trị quen thuộc, đã tồn tại bền bỉ qua nhiều thế kỷ mà đây còn là nơi chuyên chở lịch sử, văn hóa, triết học và đạo học của dân tộc. Đó chính là xưởng điêu khắc gỗ Âu Lạc thuộc Công ty TNHH Gỗ Nghệ thuật Âu Lạc do nghệ nhân ưu tú Trần Thu sáng lập và dẫn dắt.

Đột phá sáng tạo từ nền tảng truyền thống

Điều làm nên giá trị khác biệt cho Âu Lạc chính là tư duy tiếp cận di sản. Bởi theo nghệ nhân Trần Thu, ông không xem nghề điêu khắc gỗ là một kỹ năng thuần túy, mà là một hình thức “ghi chép văn hóa” bằng chất liệu gỗ. Ông nói: “Mỗi tác phẩm phải có khả năng kể chuyện, phải mang trong nó linh hồn của đất, của người và của lịch sử”.

Với tinh thần đó, nghệ nhân Trần Thu không đi theo lối mòn của nhiều làng nghề, mà dành nhiều năm nghiên cứu lịch sử, huyền sử, địa lý, địa linh, sản vật và ngành nghề truyền thống của từng vùng đất và đã viết nên các tiểu thuyết mang tính triết lý, văn hóa nhưng cũng chứa đựng tinh thần hiện sinh của con người đương đại. Tiêu biểu trong số đó là bộ phù điêu Sông Thu Núi Ngọc, được nghệ nhân Trần Thu chuyển thể từ tiểu thuyết cùng tên. Đây không chỉ là một tác phẩm điêu khắc, mà là một bản đồ văn hóa của vùng đất Quảng Nam - Đà Nẵng, nơi hội tụ nhiều lớp văn minh chồng xếp. Từ văn hóa Sa Huỳnh, qua thời kỳ rực rỡ của vương quốc Chămpa đến tiến trình Việt hóa và sự hồi sinh trong thời hiện đại. Đặc biệt là vai trò độc đáo của sông Thu Bồn - con sông hiếm hoi trên lãnh thổ Việt Nam từng chứng kiến sự tồn tại của hai kinh đô Chămpa, khu đền tháp Mỹ Sơn, hai lần hình thành chữ viết và hàng loạt ngành nghề thủ công tiên phong.

Những giá trị về sản vật, dược liệu, khoáng sản, nghề truyền thống… được ông xâu chuỗi, cho thấy sự phong phú và chiều sâu văn minh của vùng đất này. Tác phẩm được ông chuyển hóa thành thiết kế mỹ thuật 2D, rồi hiện thực hóa trên chất liệu gỗ nguyên khối.

Thế hệ kế thừa - điều kiện sống còn của di sản

Nghệ nhân Trần Thu luôn quan niệm: Di sản chỉ thực sự sống khi có người tiếp nối. Chính vì thế mà tại xưởng điêu khắc gỗ Âu Lạc đa số là các “nghệ nhân” thế hệ tương lai, không phải được tuyển chọn từ bên ngoài, mà hầu hết đều do nghệ nhân Trần Thu trực tiếp đào tạo từ khi mới 16-17 tuổi. Có người đã gắn bó với xưởng suốt hơn hai, ba thập kỷ.

Tinh thần ấy còn được thể hiện qua câu chuyện của Trần Duy - người con trai đầu lòng của ông. Trần Duy năm nay 29 tuổi. Rời trường Đại học nghệ thuật Huế chỉ sau 30 ngày nhập học, Trần Duy quyết định về học nghề của gia đình.

Từ nền tảng truyền thống của cha, Trần Duy mở ra hướng đi mới cho điêu khắc gỗ: Kết hợp với văn hóa đương đại, công nghệ truyền thông và thị trường toàn cầu. Việc chinh phục các nền tảng số, thu hút hàng chục triệu lượt xem, hợp tác với các hãng phim, hãng game quốc tế… cho thấy khả năng thích ứng nghề truyền thống khi được trao cho thế hệ trẻ đúng cách.

Nghệ nhân Trần Thu chia sẻ với tôi: “Khi nghe con trai chia sẻ ý định bỏ đại học, tôi không buồn mà khích lệ quyết định ấy không do dự”. Ông cho biết thêm: “Hai em của Trần Duy hiện đang học đại học năm 3 và năm 4 của FPT, ngành Thiết kế đồ họa và Marketing. Tôi mong các con sẽ cùng nhau xây dựng một hệ sinh thái theo mô hình du lịch văn hoá từ nghề thủ công truyền thống. Đây là cách tạo hướng đi bền vững có tính cộng hưởng, vừa phát triển bảo tồn nghề truyền thống, vừa trao những giá trị văn hoá, lịch sử qua tham quan, trải nghiệm, kết hợp với xu thế thời đại”.

Mỗi ngày, một buổi học nghề tại xưởng, một buổi luyện ngoại ngữ, thi thoảng tham gia các khóa đào tạo ngắn hạn về kỹ năng quản trị, Trần Duy còn dành thời gian để đọc rất nhiều sách ở các thể loại. Sau khi sở hữu chút kỹ năng khắc gỗ, Trần Duy quyết định chọn hướng đi riêng. Trần Duy bắt đầu tạc tượng hoạt hình từ những bộ phim nổi tiếng thế giới, như nhân vật Son Goku, Pac-man… Bất ngờ, kênh Youtube của Trần Duy bùng nổ trên mạng xã hội. Từ đó Duy mang về nút Bạc, rồi nút Vàng, có những video đạt vài chục triệu lượt xem. Những đơn hàng từ khắp nơi trên thế giới cho chủ đề rất “hot” này, đến với nghệ nhân trẻ thế hệ 9X. Những hãng phim hoạt hình, hãng game lớn của thế giới đã đặt tác phẩm gỗ để quảng cáo cho dự án của họ. Đài Truyền hình Việt Nam VTV đã mời Trần Duy cho chương trình Cà phê Sáng. Đặc biệt, vị cựu Bộ trưởng Giáo dục Bhutan đích thân mời Trần Duy sang đào tạo nâng cao nghề cho các nghệ nhân tại quốc gia của họ.

Gần đây, Trần Duy tự đầu tư một phòng trưng bày cho riêng mình, với hàng trăm tác phẩm được tích góp sau 8 năm hành nghề. Phòng trưng bày của nghệ nhân Trần Duy thu hút lượng khách nước ngoài từ Hội An, Đà Nẵng, đặc biệt là giới trẻ.

Với kỹ năng tiếng Anh tốt, Trần Duy tiếp tục mở tour du lịch trải nghiệm khắc gỗ ngay tại Khu du lịch văn hóa Âu Lạc, cũng là khuôn viên nhà và xưởng sản xuất, thu hút lượng khách quốc tế bất ngờ về với Âu Lạc - Gò Nổi. Tour tàu hỏa SJourney hạng 5 sao, với hành trình xuyên Việt 8 ngày 7 đêm đã hơn 10 lần dừng chân tại đây. Bởi câu chuyện lịch sử văn hóa được nghệ nhân Trần Thu chia sẻ, cũng như buổi trải nghiệm khắc gỗ đầy thú vị của Trần Duy đã thỏa mãn được nhu cầu rất cao của một tour du lịch quốc tế, thuộc hạng sang chảnh với giá trên 220 triệu VNĐ/người - Tour VIP nhất Việt Nam hiện nay.

Một giá trị khác của Âu Lạc là việc chuyển hóa xưởng điêu khắc thành không gian trải nghiệm văn hóa. Du khách không chỉ đến xem tác phẩm, mà còn được nghe câu chuyện lịch sử - văn hóa, được trực tiếp cầm đục, chạm gỗ, cảm nhận nhịp thở của nghề thủ công truyền thống.

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, nơi các giá trị bản địa dễ bị hòa tan, những mô hình như Âu Lạc cho thấy một con đường khác: Lấy di sản làm gốc, lấy con người làm trung tâm và lấy sáng tạo làm động lực. Đó không chỉ là câu chuyện của một doanh nghiệp hay một gia đình nghệ nhân, mà là gợi mở cho chiến lược bảo tồn văn hóa ở tầm quốc gia.

Giữ gìn di sản, vì thế, không phải là níu kéo quá khứ, mà là trao quá khứ cho tương lai. Khi nghề điêu khắc gỗ được tiếp nối bởi thế hệ trẻ, khi xưởng nghề trở thành điểm đến văn hóa cho du khách, khi cộng đồng địa phương được hưởng lợi từ di sản, thì lúc ấy, di sản không chỉ được bảo tồn, mà đang thực sự sống, lan tỏa và phát triển.