Từ tư tưởng trọng thương của Chủ tịch Hồ Chí Minh đến đường lối phát triển kinh tế tư nhân của Đảng: Những bài học cho doanh nhân (Bài 3)

Học tập đến tận gốc rễ, không hời hợt

Ông Nguyễn Cảnh Bình - Chủ tịch HĐQT Alpha Books nhắc lại hành trình năm 1911, Nguyễn Tất Thành ra đi tìm đường cứu nước. Bác đã đến nhiều quốc gia trên thế giới nhưng có một nơi vô cùng đặc biệt ở Mỹ. Bác đã sống khoảng 8 tháng ở thành phố cảng Boston và làm việc tại khách sạn Omni Packer House. Ông Bình kể đã nhiều lần đến khách sạn này, đến thành phố Boston và rồi tự đặt ra câu hỏi: Vì sao Hồ Chí Minh đến đây mà không phải là New York hay Florida hay những thành phố khác trên đất Mỹ?

“Và rồi tôi nghĩ mình đã tìm được câu trả lời: Người đã không chỉ dừng ở việc tìm hiểu thế giới, hiểu phương Tây, hiểu sự cai trị của thực dân đế quốc mà trên hết, mục đích của việc chọn thành phố Boston và ở khách sạn Omni Packer House là học hỏi mô hình của cuộc Cách mạng Mỹ. Đó là một lựa chọn, quyết định lịch sử. Trong khi Phan Bội Châu đi Nhật và Trung Quốc kỳ vọng cầu viện, Hoàng Hoa Thám, Phan Đình Phùng… lựa chọn cách khởi nghĩa, thì Hồ Chí Minh lại rẽ theo một con đường rất khác: Nước Mỹ và Cuộc cách mạng Mỹ. Giống hệt như Christopher Columbus đi về phía Tây để tìm ra Ấn Độ và rồi tìm ra châu Mỹ vậy”, ông Bình nói.

Theo ông Nguyễn Cảnh Bình, Bác đặt ra câu hỏi cho mình: Liệu đã có quốc gia nào giành được độc lập, đã từ một nước thuộc địa rồi đánh đuổi đế quốc để giành độc lập và xây dựng một quốc gia hiện đại chưa? Và Bác đã tìm hiểu rồi biết rằng, đã từng có một hình mẫu như thế, đó là nước Mỹ. Đó là cuộc Cách mạng Mỹ khi 13 tiểu bang thuộc địa vào cuối thế kỷ 18 đã vùng lên, đánh đuổi đế quốc Anh giành độc lập. Chưa từng có quốc gia nào làm được như thế tại thời điểm đó - đầu thế kỷ 20. Nước Pháp không như vậy, nước Nga vẫn chưa có Cuộc cách mạng tháng 10 Nga (1917). Đó chính là lý do, Người đã đến thẳng thành phố Boston - cái nôi của Cách mạng Mỹ, nơi vang lên tiếng súng mở đầu cho nền độc lập của Hoa Kỳ. Không chỉ thế, Nguyễn Ái Quốc đã chọn ở trong khách sạn trung tâm, sang trọng và đắt đỏ nhất Boston. Vì sao một người thanh niên nghèo, đi làm thuê, lại vào nơi xa hoa như vậy?

Bởi Người hiểu rằng: Muốn học hỏi, phải đến tận trung tâm, phải quan sát trực tiếp cách người Mỹ làm cách mạng, và xa hơn, quan sát sự vận hành xã hội, kinh tế, và chính trị của một đất nước. Doanh nhân ngày nay đừng chỉ học qua sách vở hay nghe kể lại, mà phải tận mắt chứng kiến, trực tiếp trải nghiệm. Cần mạnh dạn đi ra thế giới, đến cái nôi của tri thức, của công nghệ, của quản trị tiên tiến để học hỏi và mang về. Học hỏi không phải là sao chép, mà là chắt lọc tinh hoa, biến thành sức mạnh của chính mình.

Ông Ngô Vi Đồng thẳng thắn chỉ ra, học hỏi quốc tế hiện nay nhiều khi vẫn dừng ở khẩu hiệu. Nói thì nhiều, nhưng làm chưa tới. Không ít doanh nghiệp nói đến chuyển đổi, đổi mới, học công nghệ, nhưng lại không đầu tư đúng mức, không đi đến cùng. Hệ quả là năng lực cạnh tranh vẫn dậm chân tại chỗ, đặc biệt trong những lĩnh vực đòi hỏi hàm lượng tri thức cao.

Theo ông Đồng, bài học lớn từ Hồ Chí Minh là học một cách thực sự nghiêm túc. Cả cuộc đời của Người là một hành trình tìm tòi không ngừng, tiếp cận nhiều nền văn hóa, nhiều hệ tư tưởng khác nhau để chọn ra con đường phù hợp. Điều đó cho thấy học không phải là tiếp nhận thụ động, mà là quá trình chọn lọc, đối chiếu và tự điều chỉnh. Doanh nhân hôm nay nếu chỉ học theo phong trào, học cho có, thì không thể tạo ra thay đổi thực chất.

Một điểm đáng chú ý khác là sự liên hệ giữa học tập và năng lực nội tại. Ông Ngô Vi Đồng nhấn mạnh rằng học quốc tế không có nghĩa là phụ thuộc vào quốc tế. Học là để nâng cao năng lực của chính mình, chứ không phải để sao chép. Nếu không có nền tảng nội lực, thì càng học nhiều càng dễ rơi vào tình trạng lệ thuộc hoặc áp dụng sai. Điều này đặc biệt đúng trong bối cảnh nhiều doanh nghiệp cố gắng áp dụng các mô hình quản trị hiện đại nhưng lại không phù hợp với thực tế vận hành của mình.

Ông Phan Đình Tuệ nhận xét, doanh nhân Việt Nam không thiếu cơ hội học, nhưng lại dễ tự mãn. Khi doanh nghiệp đạt được một mức độ nhất định, tâm lý “như vậy là đủ” bắt đầu xuất hiện. Việc học trở nên gián đoạn, thiếu chiều sâu. Trong khi đó, nhìn vào tấm gương Hồ Chí Minh trong điều kiện khó khăn vẫn tự học nhiều ngoại ngữ, tiếp cận nhiều tri thức thì rõ ràng khoảng cách không nằm ở điều kiện, mà nằm ở thái độ.

Hội nhập chủ động, dấn thân thực sự

Một trong những bài học nổi bật khi nhìn vào hành trình của Chủ tịch Hồ Chí Minh chính là tinh thần hội nhập quốc tế một c

ách chủ động và dấn thân thực sự. Đây không phải là sự “mở cửa” mang tính hình thức, mà là một quá trình tham gia sâu, có trách nhiệm và có ảnh hưởng vào các cấu trúc vận hành của thế giới.

Ông Nguyễn Cảnh Bình chỉ ra rằng, trong suốt quá trình hoạt động ở nước ngoài, Hồ Chí Minh không lựa chọn cách đứng ngoài để quan sát, mà trực tiếp tham gia vào các tổ chức chính trị - xã hội quốc tế như Đảng Xã hội Pháp, tham gia sáng lập Đảng Cộng sản Pháp, và hoạt động tích cực trong Quốc tế Cộng sản. Điều này cho thấy một tư duy rất rõ ràng: Muốn hiểu sâu và tác động thực sự, không có cách nào khác ngoài việc bước vào “bên trong cuộc chơi”.

Từ góc nhìn đó, ông Bình cho rằng cộng đồng doanh nhân Việt Nam hiện nay vẫn còn khá thận trọng, thậm chí có phần dè dặt trong quá trình hội nhập. Phần lớn doanh nghiệp vẫn dừng lại ở việc kết nối, giao lưu hoặc tham gia các diễn đàn mang tính chất quan sát, thay vì chủ động tham gia vào các mạng lưới lớn với vai trò tích cực. Đây là một khoảng cách lớn so với yêu cầu của thời đại toàn cầu hóa, nơi mà vị thế không được trao, mà phải được khẳng định bằng sự hiện diện và đóng góp thực chất.

Theo ông, việc tham gia các hiệp hội doanh nhân quốc tế không nên chỉ dừng ở mục tiêu tìm kiếm cơ hội kinh doanh hay mở rộng quan hệ, mà cần được nhìn nhận như một kênh học tập trực tiếp từ những mô hình tiên tiến nhất thế giới. Tại đó, doanh nhân có thể tiếp cận với cách tổ chức, vận hành, quản trị của các tập đoàn hàng đầu, từ đó rút ra những bài học phù hợp cho doanh nghiệp của mình. Quan trọng hơn, đó còn là cơ hội để doanh nhân Việt Nam thể hiện năng lực, đóng góp ý tưởng và từng bước tạo dựng ảnh hưởng trên trường quốc tế.

Ông Ngô Vi Đồng chia sẻ cùng quan điểm khi nhấn mạnh rằng hội nhập quốc tế không thể dừng lại ở khẩu hiệu hay những chuyến đi mang tính hình thức. Theo ông, bản chất của hội nhập là quá trình học hỏi không ngừng từ thế giới, nhưng đồng thời cũng là quá trình cạnh tranh trực diện. Khi bước ra thị trường quốc tế, doanh nghiệp Việt Nam không chỉ đối mặt với cơ hội mà còn phải đối diện với những tiêu chuẩn rất cao về công nghệ, quản trị và chất lượng sản phẩm.

Chính vì vậy, ông Đồng cho rằng tinh thần dấn thân phải đi kèm với sự chuẩn bị nghiêm túc. Nếu không đầu tư bài bản, đặc biệt trong các lĩnh vực như khoa học công nghệ hay năng lực quản trị, doanh nghiệp sẽ khó có thể đứng vững trong môi trường cạnh tranh toàn cầu. Hội nhập, vì thế, không phải là một lựa chọn mang tính “có thì tốt”, mà là một yêu cầu bắt buộc nếu muốn phát triển bền vững.

Tuy nhiên, hội nhập không đồng nghĩa với phụ thuộc. Một trong những giá trị cốt lõi từ tư tưởng Hồ Chí Minh là luôn giữ vững nguyên tắc tự lực, tự cường. Trong bối cảnh doanh nghiệp, điều này thể hiện ở việc xây dựng năng lực nội tại đủ mạnh từ con người, công nghệ đến hệ thống quản trị để có thể hợp tác với thế giới trên thế cân bằng, thay vì lệ thuộc.

Ở một khía cạnh rộng hơn, tinh thần hội nhập chủ động còn đặt ra yêu cầu về vai trò kiến tạo của doanh nhân Việt Nam. Thay vì chỉ tham gia vào các cấu trúc sẵn có, doanh nhân cần hướng tới việc đóng góp vào quá trình hình thành các mạng lưới, các tổ chức mới, nơi tiếng nói của Việt Nam có thể được thể hiện rõ ràng hơn. Đây chính là bước chuyển từ “người tham gia” sang “người đồng kiến tạo”, một cấp độ cao hơn của hội nhập.

Xây dựng con người và hệ thống kế thừa

Một trong những nội dung được ông Nguyễn Cảnh Bình nhấn mạnh với nhiều trăn trở chính là câu chuyện phát triển con người và xây dựng hệ thống kế thừa trong cộng đồng doanh nhân. Theo ông, đây không chỉ là một vấn đề nội bộ của từng doanh nghiệp, mà là bài toán mang tính chiến lược ở cấp độ toàn bộ nền kinh tế.

Nhìn lại hành trình của Chủ tịch Hồ Chí Minh, có thể thấy rõ một phương pháp rất bài bản trong việc xây dựng lực lượng. Người không bắt đầu bằng những tổ chức lớn ngay lập tức, mà đi từ những nhóm nhỏ, các tổ chức tiền thân, từng bước đào tạo, rèn luyện và kết nối để hình thành một đội ngũ có chung lý tưởng và năng lực. Đó là một quá trình có hệ thống, có kế hoạch và đặc biệt là có tính kế thừa rõ ràng qua từng giai đoạn.

Từ thực tiễn đó, ông Bình cho rằng cộng đồng doanh nhân Việt Nam hiện nay vẫn đang thiếu một cấu trúc tương tự. Dù trong từng doanh nghiệp, việc đào tạo nhân sự kế cận đã bắt đầu được chú trọng, nhưng ở cấp độ rộng hơn giữa các thế hệ doanh nhân, sự kết nối vẫn còn rời rạc. Các thế hệ 6X, 7X, những người đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển của nền kinh tế, chưa thực sự có một cơ chế hiệu quả để truyền đạt kinh nghiệm và dẫn dắt lớp doanh nhân 8X, 9X.

“Thực tế cho thấy, trong nhiều diễn đàn hay sự kiện, sự hiện diện của lớp doanh nhân kế cận vẫn còn mờ nhạt. Điều này không chỉ phản ánh khoảng cách thế hệ, mà còn cho thấy thiếu một hệ thống đủ mạnh để tạo ra sự chuyển giao bền vững. Nếu không giải quyết được vấn đề này, cộng đồng doanh nhân sẽ khó duy trì được đà phát triển trong dài hạn”, Chủ tịch Alpha Books nhấn mạnh.

Ông Bình cũng thẳng thắn chỉ ra rằng, dù đã có những mô hình đào tạo doanh nhân và các cộng đồng kết nối được hình thành, nhưng phần lớn vẫn còn nhỏ lẻ, thiếu tính hệ thống. Điều còn thiếu là một “hạ tầng đào tạo” đúng nghĩa - nơi doanh nhân không chỉ học kỹ năng quản trị, mà còn được trang bị tư duy chiến lược, đạo đức kinh doanh và khả năng lãnh đạo trong bối cảnh toàn cầu.

So sánh với khu vực công, nơi có các thiết chế đào tạo bài bản và chính quy, ông cho rằng cộng đồng doanh nhân dù đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế lại chưa có một hệ thống tương xứng. Đây là một khoảng trống lớn cần được lấp đầy nếu muốn xây dựng một đội ngũ doanh nhân đủ tầm cho giai đoạn phát triển mới.

Ở góc độ doanh nghiệp, bài toán kế thừa không chỉ dừng ở việc tìm người thay thế vị trí lãnh đạo, mà còn là việc xây dựng một đội ngũ có khả năng tiếp nối và phát triển những giá trị cốt lõi của tổ chức. Điều này đòi hỏi một chiến lược dài hạn, từ tuyển dụng, đào tạo đến tạo cơ hội thực tiễn cho thế hệ trẻ.

Có thể nói, xây dựng con người và hệ thống kế thừa không phải là việc “làm thêm khi có điều kiện”, mà phải được đặt ở vị trí trung tâm của chiến lược phát triển. Bởi lẽ, suy cho cùng, mọi tổ chức đều được quyết định bởi con người, và sự bền vững chỉ có thể đạt được khi có sự tiếp nối vững chắc giữa các thế hệ.

Đạo đức kinh doanh gắn với tinh thần phụng sự

Ông Phan Đình Tuệ kể, trong quá khứ, nhiều doanh nhân trong đó có chính ông từng nhìn việc học tập tư tưởng Hồ Chí Minh như một điều gì đó mang tính biểu tượng, chưa gắn trực tiếp với hoạt động kinh doanh. Tuy nhiên, càng trải qua thực tiễn, ông càng nhận ra rằng những giá trị đó lại rất gần với công việc của doanh nhân, đặc biệt là ở khía cạnh trách nhiệm và đạo đức.

Theo ông, kinh doanh trước hết là để tồn tại và phát triển doanh nghiệp, nhưng nếu chỉ đặt lợi nhuận làm mục tiêu tối thượng, doanh nghiệp rất dễ đi chệch hướng. Những quyết định thiếu chuẩn mực có thể mang lại lợi ích ngắn hạn, nhưng về lâu dài sẽ gây tổn hại đến uy tín, thương hiệu và thậm chí là sự tồn vong của doanh nghiệp.

Ngược lại, nếu doanh nghiệp ý thức được vai trò của mình trong xã hội, đặt hoạt động kinh doanh trong mối quan hệ với cộng đồng, thì sẽ tạo ra một nền tảng phát triển bền vững hơn. Đây chính là tinh thần phụng sự mà Hồ Chí Minh luôn đề cao không chỉ làm cho mình, mà còn làm vì lợi ích chung.

Ông Tuệ cũng nhấn mạnh rằng, tinh thần phụng sự không phải là những hành động lớn lao hay mang tính hình thức, mà bắt đầu từ những điều rất cụ thể: Làm ăn chân chính, tôn trọng khách hàng, đối xử công bằng với người lao động, và đóng góp cho cộng đồng trong khả năng của mình. Những điều tưởng chừng đơn giản ấy lại chính là nền tảng của đạo đức kinh doanh.

Thực tế cho thấy, những doanh nghiệp phát triển bền vững thường là những doanh nghiệp xây dựng được niềm tin với khách hàng, đối tác và xã hội. Niềm tin đó không thể có được nếu thiếu đi đạo đức trong từng quyết định và hành động. Một khi niềm tin bị đánh mất, chi phí để khôi phục sẽ rất lớn, thậm chí không thể phục hồi.

Ở góc độ rộng hơn, đạo đức kinh doanh còn góp phần nâng cao hình ảnh của cộng đồng doanh nhân trong xã hội. Khi doanh nhân không chỉ được nhìn nhận là những người làm kinh tế, mà còn là những người có trách nhiệm xã hội, thì vị thế của doanh nghiệp cũng sẽ được nâng cao.

Theo ông Nguyễn Cảnh Bình, Hồ Chí Minh khác biệt: Khác biệt trong tư duy, khác biệt trong hành động, và chỉ như vậy mới mang lại kết quả khác biệt. Nếu doanh nhân Việt Nam hôm nay biết vận dụng các tư tưởng ấy, sẽ không chỉ xây dựng được những doanh nghiệp thành công, mà còn góp phần làm giàu cho dân tộc, đúng với khát vọng Hồ Chí Minh: “Dân giàu thì nước mạnh.” Và trong công cuộc xây dựng, kiến tạo nước mạnh giàu đó, doanh nhân chắc chắn là lực lượng tiên phong, hãy tạo ra giá trị vượt trội cho doanh nghiệp của mình từ những bài học của Hồ Chí Minh.