Sách giả và sự thờ ơ!

Nhiều người vẫn hy vọng về những tập đoàn xuất bản hùng mạnh theo tinh thần Chỉ thị 04, nhưng tôi nghĩ: Đó là một giấc mơ rất khó đạt, chừng nào vấn nạn sách giả, sách lậu vẫn còn đang tràn lan, bởi sự thờ ơ của các cơ quan chức năng, sự tiếp tay của các sàn thương mại điện tử cùng những cái tặc lưỡi của người tiêu dùng.

Hiện nay, dù chưa có con số thống kê chính thức toàn thị trường, nhiều chuyên gia trong ngành xuất bản tại Việt Nam ước tính rằng khoảng 20–30% lượng sách lưu hành có yếu tố vi phạm bản quyền, bao gồm sách giả, sách in lậu và bản photocopy. Ở một số phân khúc “nóng” như sách bán chạy, sách kỹ năng hay sách giáo khoa, đặc biệt trên các kênh bán hàng online, tỷ lệ này có thể tăng lên 40-50%. Sự phát triển của thương mại điện tử, cùng với mức giá rẻ chỉ bằng 1/2 đến 1/3 sách thật, khiến sách lậu ngày càng lan rộng và khó kiểm soát.

Việc một loạt diễn đàn chia sẻ ebook lậu lớn tại Việt Nam tuyên bố đóng cửa hoặc ngừng hoạt động gần đây không chỉ là câu chuyện về bản quyền hay pháp lý đơn thuần. Với tôi, đó là một tín hiệu của sự "thanh lọc" cần thiết, một bước ngoặt để chúng ta nhìn lại giá trị thực của tri thức và trách nhiệm của mỗi mắt xích trong hệ sinh thái xuất bản.

Cách đây 8 năm, khi tôi quyết định chọn ra 100 cuốn sách tâm huyết nhất của Saigon Books để hợp tác làm audiobook, nhiều đồng nghiệp đã nhìn tôi bằng ánh mắt đầy nghi ngại. Họ sợ doanh thu chẳng được bao nhiêu mà lại bị "số hóa" lậu tràn lan, làm ảnh hưởng đến việc bán sách giấy. Nỗi sợ đó hoàn toàn có cơ sở, nhưng tôi tin rằng nếu chúng ta cứ mãi co cụm vì sợ trộm cắp, chúng ta sẽ chẳng bao giờ xây được một ngôi nhà tri thức hiện đại.

Nhưng thực tế hiện nay cho thấy, thứ đang bóp nghẹt ngành xuất bản không phải là công nghệ, mà là sự lưu manh của những kẻ ăn cắp chất xám. Thật đáng buồn khi một cuốn sách chúng tôi dồn toàn bộ tâm huyết, tiền bạc để mua bản quyền, dịch thuật và in ấn vừa lên kệ buổi sáng thì buổi chiều, phiên bản sách giả đã tràn ngập trên các "chợ mạng" với giá rất rẻ.

Sự bùng nổ của thương mại điện tử, vốn được kỳ vọng là đòn bẩy cho văn hóa đọc, nay lại trở thành "thiên đường" cho tội phạm sách giả. Doanh số online của Saigon Books hiện chiếm tới 70%, nhưng kèm theo đó là nỗi ám ảnh thường trực. Các chủ sàn thương mại điện tử đang thiếu biện pháp quản lý hiệu quả khi để nhiều gian hàng lừa đảo công khai dùng hình ảnh thật để quảng cáo nhưng lại giao cho khách hàng những bản sách giả.

Bên cạnh đó, tôi mong chờ một thái độ quyết liệt, "đanh thép" hơn từ lực lượng Công an và Quản lý thị trường. Những đợt kiểm tra hành chính nhỏ lẻ với mức phạt "như muối bỏ bể" rõ ràng không đủ sức răn đe. Chúng ta cần những chuyên án hình sự thực thụ, cần những bản án đủ nặng để những kẻ in lậu tại các nhà in lớn, hiện đại phải run sợ. Khi hành vi phát tán ebook lậu, in sách giả được xếp vào nhóm xâm phạm trật tự xã hội trên không gian mạng và làm hàng giả, tôi kỳ vọng vào một cuộc tổng tấn công để quét sạch những "vết bẩn" này ra khỏi nền kinh tế tri thức.

Cần xây dựng một hệ thống xác thực sách ở quy mô quốc gia. Mỗi cuốn sách, về lý thuyết, đều có thể có một “căn cước số” - dưới dạng tem hoặc mã xác thực để người đọc dễ dàng kiểm tra. Công nghệ không phải là rào cản. Vấn đề là có quyết tâm làm hay không.

Về phía các công ty sách, chúng tôi không ngồi chờ giải cứu. Chúng tôi đang nỗ lực tối ưu hóa mọi chi phí, cắt giảm những khâu trung gian để kéo giá sách xuống thấp nhất có thể. Chúng tôi muốn chứng minh rằng: Sách thật hoàn toàn có thể tiếp cận được số đông nếu chúng ta có một môi trường kinh doanh minh bạch. Tuy nhiên, chúng tôi không thể chiến đấu lại những kẻ có giá vốn bằng không vì chúng đi ăn cắp.

Việc các hội nhóm chia sẻ ebook lậu đồng loạt đóng cửa gần đây là một tín hiệu mừng, nhưng đó mới chỉ là phần nổi của tảng băng chìm. Tôi kêu gọi cộng đồng độc giả: Đừng để sự dễ dãi của mình tiếp tay cho tội phạm. Khi nhận được sách giả, kém chất lượng, hãy lên tiếng, hãy cung cấp thông tin về các shop bán sách giả cho chúng tôi và cơ quan chức năng.

Sự im lặng của người tốt chính là mảnh đất màu mỡ cho cái xấu lên ngôi. Nếu hôm nay chúng ta chấp nhận cầm trên tay một cuốn sách giả, chúng ta đang gián tiếp tước đi cơ hội làm nghề nghiêm túc và chính đáng của những tác giả, dịch giả và những nhà làm sách tử tế.

Ước mơ về những tập đoàn xuất bản tư nhân vững mạnh sẽ mãi chỉ là những ước mơ nếu chúng ta không cùng nhau dọn dẹp sạch sẽ vấn nạn sách giả này.

(*) Chủ tịch HĐQT Saigon Books