Phát triển văn hóa đọc trong doanh nghiệp TP.HCM: Doanh nghiệp là cầu nối đưa việc đọc “sống” hàng ngày (Bài 2)

Tuy nhiên nếu quan sát kỹ, văn hóa đọc không biến mất mà vẫn được duy trì trong một chuyển động mới: Tái cấu trúc, định hình lại cách xã hội tiếp cận sách và văn hóa đọc. Trong hành trình đó, doanh nghiệp tại TP.HCM đang nổi lên như một lực lượng đóng góp hiệu quả, tích cực và quan trọng.

Có thể thấy, TP.HCM là một phép thử cho câu hỏi: “Người đô thị còn đọc không?” Nếu nhìn bằng cảm giác đám đông trên mạng xã hội, nhiều người sẽ trả lời “ít hơn”. Nhưng nếu nhìn bằng dữ liệu hành vi và cách Thành phố tổ chức không gian văn hóa, câu trả lời lại rất tích cực, đó là: Văn hóa đọc không mất đi, mà đổi từ đọc giấy qua đọc số, từ đọc đơn lẻ sang đọc gắn trải nghiệm, từ “đọc để thi” sang “đọc để sống và làm việc”.

Nhiều năm qua, Chính phủ cũng đề cao việc phát triển văn hóa đọc thông qua các Đề án phát triển văn hóa đọc (Quyết định 329/2017), nhấn mạnh phát triển thói quen, kỹ năng và phong trào đọc trong cộng đồng, hướng đến nâng cao dân trí, phát triển tư duy - sáng tạo, bồi dưỡng nhân cách và xây dựng xã hội học tập. Hay từ năm 2021, Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam cũng đã được tổ chức thường niên vào ngày 21/4, như một “nhắc nhớ”: Văn hóa đọc là một phần không thể thiếu trong đời sống. Mới đây, ngày 17/3 Chỉ thị số 04-CT/TW về hoạt động xuất bản trong tình hình mới của Ban Bí thư ban hành được đánh giá như "kim chỉ nam" để ngành xuất bản và văn hoá đọc phát triển.

Riêng TP.HCM, xác định văn hóa đọc là một giá trị nền tảng bền vững góp phần phát triển con người và xã hội trong thời kỳ mới, trong những năm qua, Thành phố đã có sự quan tâm đặc biệt đến phát triển văn hóa đọc. Nhiều hoạt động phát triển văn hóa đọc đã được triển khai, đặc biệt là việc triển khai thực hiện “Đề án phát triển văn hóa đọc trong cộng đồng” giai đoạn 2021-2025, hướng tới xây dựng một xã hội học tập, một nét đẹp trong đời sống xã hội; nâng cao nhận thức của mọi tầng lớp nhân dân về ý nghĩa to lớn và tầm quan trọng của đọc sách đối với việc nghiên cứu, giáo dục và hình thành nhân cách con người .

Doanh nghiệp cùng “kích hoạt” văn hóa đọc

Sự tham gia của doanh nghiệp vào văn hóa đọc xuất phát từ chính nhu cầu của thị trường và nhu cầu tự thân của doanh nghiệp. Trong một nền kinh tế ngày càng dựa vào tri thức, việc nhân viên đọc ít đi, tư duy nông hơn không chỉ là vấn đề xã hội mà trở thành rủi ro kinh doanh, vì vậy nhiều doanh nghiệp buộc phải quay lại với sách như một công cụ nâng cấp năng lực nội tại. Từ đó, việc đọc dần chuyển từ “việc cá nhân” sang “chiến lược tổ chức” và chính sự chuyển dịch này tạo ra một lực đẩy mới cho văn hóa đọc tại đô thị.

Nếu nhìn từ bên ngoài, đóng góp dễ thấy nhất của doanh nghiệp là ở thị trường sách và không gian đọc. Các hệ thống như FAHASA, Phương Nam Book không còn vận hành như những cửa hàng đơn thuần mà đã chuyển thành không gian trải nghiệm, nơi người ta có thể ở lại, đọc thử, tham gia sự kiện, thậm chí chỉ đơn giản là “ở trong một môi trường có sách”. Điều này nghe có vẻ nhỏ nhưng lại rất quan trọng, bởi hành vi đọc không bắt đầu từ việc mua sách mà bắt đầu từ việc con người có còn tiếp xúc với sách hay không. Khi nhà sách trở thành một không gian sống, việc đọc không còn bị tách ra khỏi đời sống thường ngày.

Đường sách Nguyễn Văn Bình (nay là Đường sách TP.HCM) là ví dụ rõ nhất cho việc doanh nghiệp có thể góp phần “kích hoạt” lại văn hóa đọc. Không gian này không phải là thư viện, cũng không phải là trung tâm thương mại, mà là một dạng lai ghép - nơi sách, con người và hoạt động văn hóa cùng tồn tại.

Theo tìm hiểu, mỗi năm Đường sách TP.HCM thu hút hàng triệu lượt khách, đặc biệt vào cuối tuần và các dịp lễ. Điều đáng nói không nằm ở con số, mà ở việc nơi đây đã thay đổi hình ảnh của việc đọc: Từ một hoạt động tĩnh, riêng tư trở thành một trải nghiệm mang tính xã hội. Người trẻ đến đó không nhất thiết để đọc ngay, nhưng họ ở gần sách, nhìn thấy sách, tham gia các hoạt động liên quan đến sách, và chính sự “ở gần” này tạo ra khả năng hình thành thói quen đọc về lâu dài.

Doanh nghiệp công nghệ: Lan tỏa văn hóa đọc trên các nền tảng

Nhiều doanh nghiệp công nghệ cũng tham gia đưa việc đọc ra khỏi không gian cố định với các nền tảng như Fonos, Waka… không chỉ cung cấp nội dung mà thay đổi cách mọi người sử dụng thời gian để tiếp cận tri thức. Một người trẻ ở TP.HCM có thể không có thời gian ngồi đọc một cuốn sách nhưng có thể nghe sách trong lúc lái xe giữa dòng kẹt xe mỗi ngày. Điều này không chỉ tiện lợi mà là cách lan tỏa, mang sách gần hơn đến mọi người, mọi đối tượng rất hiệu quả.

Theo ghi nhận của Google Play, Waka đạt 1 triệu+ lượt tải và quảng bá kho 20.000+ đầu sách điện tử, sách nói bản quyền. Fonos với con số 3,5 triệu lượt tải (theo thông tin trên website doanh nghiệp). Dù việc tải ứng dụng không đồng nghĩa việc “đọc sâu”, nhưng nó cho thấy một tín hiệu tích cực: Người đọc đang “mua lại thời gian đọc” bằng nghe sách trong lúc di chuyển.

Từ những đóng góp và nỗ lực của doanh nghiệp trong việc lan tỏa văn hóa đọc, có thể thấy giá trị lớn hơn chính là cách làm của mỗi doanh nghiệp để duy trì mối quan hệ với tri thức. Nhờ cách tiếp cận sáng tạo, linh hoạt của doanh nghiệp, việc đọc sách hiện đang dần chuyển sang trạng thái tự nguyện, gắn với nhu cầu phát triển bản thân một cách tự nhiên, không gò ép, làm theo khẩu hiệu. Có lẽ, đây là một thay đổi quan trọng, bởi văn hóa đọc chỉ có thể bền vững khi nó trở thành một phần của nhu cầu nội tại.

Nhiều chương trình lan tỏa văn hóa đọc

Thực tế cho thấy, tại TP.HCM, văn hóa đọc trong doanh nghiệp đang từng bước được quan tâm và triển khai dưới nhiều hình thức đa dạng. Không ít doanh nghiệp đã chủ động tích hợp việc đọc sách vào hoạt động nội bộ, xem đây như một phần của quá trình phát triển con người. Từ việc xây dựng thư viện doanh nghiệp, tổ chức các câu lạc bộ sách (book club), đến yêu cầu nhân sự chia sẻ kiến thức từ sách trong các buổi họp, việc đọc đang dần được “đưa vào guồng” vận hành thay vì tồn tại như một hoạt động bên lề.

Một số doanh nghiệp còn đầu tư không gian đọc ngay tại văn phòng, kết hợp với khu sinh hoạt chung, tạo điều kiện để nhân viên có thể tiếp cận sách một cách tự nhiên trong giờ nghỉ hoặc sau giờ làm việc. Việc đọc, vì thế, không còn là hoạt động tách biệt mà dần trở thành một phần của nhịp sống công sở.

Đáng chú ý, tại những doanh nghiệp triển khai hiệu quả, vai trò của lãnh đạo thể hiện rất rõ. Không chỉ dừng lại ở việc khuyến khích, nhiều lãnh đạo trực tiếp đọc, chia sẻ và dẫn dắt các buổi thảo luận sách. Chính sự tham gia này tạo ra hiệu ứng lan tỏa mạnh mẽ từ trên xuống, giúp việc đọc được nhìn nhận như một hoạt động nghiêm túc, có giá trị. Đây cũng là dấu hiệu cho thấy một sự chuyển dịch quan trọng: Văn hóa đọc không còn là hành vi cá nhân mang tính tự phát, mà đang dần trở thành một năng lực của tổ chức, một dạng “vốn tri thức” cần được tích lũy và phát triển.

Phía cộng đồng doanh nhân, nhiều sáng kiến cũng đã góp phần thúc đẩy văn hóa đọc. Từ năm 2020, Hội đồng Sách Doanh nhân do Tạp chí Doanh Nhân Sài Gòn khởi xướng đã triển khai nhiều hoạt động như Tuần lễ Doanh nhân và Sách, vinh danh “Top 10 cuốn sách đáng đọc”, tổ chức các talkshow “Doanh nhân viết sách”, chuỗi Booktalk “Cuốn sách cuộc đời”. Đặc biệt, 12 tủ sách Doanh nhân Việt Nam đã được trao tặng cho các trường đại học tại TP.HCM, giúp sinh viên tiếp cận với tri thức quản trị và kinh doanh từ chính trải nghiệm thực tế của doanh nhân.

Song song đó, chương trình “Hành trang lập nghiệp qua những trang sách” của Hội đồng Sách cũng được tổ chức tại nhiều trường đại học đã tạo ra cầu nối giữa doanh nghiệp và giáo dục. Thông qua các buổi giao lưu, sinh viên không chỉ được tiếp cận với sách mà còn được nghe trực tiếp những câu chuyện khởi nghiệp, quản trị và thất bại từ các doanh nhân. Điều này không chỉ khơi gợi hứng thú đọc sách mà còn góp phần hình thành tư duy nghề nghiệp thực tế cho người học.

Ở góc độ doanh nghiệp cụ thể, một số đơn vị tiên phong đã cho thấy hiệu quả rõ rệt của việc xây dựng văn hóa đọc. Chẳng hạn, Tập đoàn FPT từ nhiều năm nay đã duy trì hoạt động “FPT Book Club”, khuyến khích nhân viên đọc và chia sẻ sách, đồng thời xây dựng hệ thống tài nguyên tri thức nội bộ phục vụ học tập liên tục. Hay tại Vinamilk, các chương trình đào tạo nội bộ kết hợp với việc đọc và chia sẻ kiến thức đã giúp nâng cao năng lực đội ngũ quản lý, tạo ra môi trường học tập ngay trong doanh nghiệp. Nhiều startup tại TP.HCM cũng linh hoạt triển khai mô hình “learning hour” dành thời gian cố định hàng tuần cho việc đọc và trao đổi kiến thức, từ đó hình thành thói quen học hỏi trong tổ chức.

Công ty Sbooks thường xuyên tổ chức các phong trào đọc sách trong nội bộ như “21 ngày đọc sách”, “Mỗi ngày một quyển sách”, có hệ thống thư viện tại chỗ liên tục cập nhật đầu sách mới. Mỗi năm công ty đặt chỉ tiêu nhân viên đọc khoảng 3 quyển sách, sau đó mọi người chia sẻ tóm tắt kiến thức với đồng nghiệp. Theo anh Dũng: “Văn hóa đọc trở thành một phần trong văn hóa doanh nghiệp của Sbooks” và được lan tỏa qua các hoạt động nội bộ. Đặc biệt, lãnh đạo công ty luôn là những tấm gương đọc sách tích cực – ví dụ anh tham gia đầy đủ các cuộc thi “21 ngày đọc sách” suốt nhiều tháng liền, dù lễ, Tết hay khi công việc căng thẳng nhất.

Một ví dụ khác là startup công nghệ Voiz FM - chuyên kinh doanh sách nói và podcast. Với công ty này, văn hóa đọc không chỉ gắn liền với sản phẩm kinh doanh mà còn là giá trị cốt lõi. Voiz FM khuyến khích nhân viên nghe sách nói miễn phí và giảm giá cho người thân của họ. Theo nhóm sáng lập: “Chúng tôi tin rằng thành viên của Voiz FM phải là người thích đọc, hiểu được quyển sách hay thì mới lan tỏa được nội dung tốt nhất đến khách hàng”.

Những ví dụ này cho thấy, khi được triển khai đúng cách, văn hóa đọc không chỉ dừng lại ở việc nâng cao tri thức cá nhân mà còn góp phần cải thiện hiệu quả làm việc, tăng khả năng đổi mới và gắn kết đội ngũ. Tuy nhiên, cũng cần nhìn nhận rằng các mô hình này vẫn chưa phổ biến rộng rãi. Phần lớn doanh nghiệp, đặc biệt là khối vừa và nhỏ, vẫn đang loay hoay trong việc tìm cách triển khai hoặc chưa thực sự coi trọng văn hóa đọc như một yếu tố chiến lược.

Chính vì vậy, những chương trình lan tỏa từ cộng đồng doanh nhân, từ báo chí, từ các tổ chức giáo dục đóng vai trò rất quan trọng. Chúng không chỉ tạo cảm hứng, mà còn giúp doanh nghiệp nhìn thấy những mô hình cụ thể có thể học hỏi và áp dụng. Khi việc đọc không còn là câu chuyện cá nhân mà trở thành một giá trị chung, được nhiều bên cùng thúc đẩy, thì văn hóa đọc trong doanh nghiệp mới có cơ hội phát triển bền vững.

Đóng góp qua những trang viết

Một xu hướng tích cực của doanh nghiệp trong hành trình lan tỏa văn hóa đọc, đó là việc doanh nhân không chỉ đọc mà còn tham gia viết sách và lan tỏa tri thức. Nhiều doanh nhân tại TP.HCM đã xuất bản sách về quản trị, khởi nghiệp, trải nghiệm kinh doanh… không chỉ góp phần chia sẻ tri thức thực tiễn mà họ còn chung tay chuyển hóa tri thức cá nhân thành tài sản chung của xã hội. Các hoạt động như ra mắt sách, chia sẻ kinh nghiệm, mentoring thông qua sách đã tạo ra một vòng tuần hoàn tri thức, trong đó doanh nhân vừa là người học, vừa là người truyền tri thức.

Khác với sách học thuật, những cuốn sách này mang tính trải nghiệm, dễ tiếp cận và có khả năng lan tỏa rộng. Có thể kể như Trung Nguyên Legend với “Hành trình từ trái tim” đã đưa hàng triệu cuốn sách đến thanh niên, FPT xây dựng văn hóa đọc trong nội bộ, nhiều startup tại TP.HCM duy trì book club như một phần của văn hóa công ty… Những hoạt động này không tạo ra hiệu ứng truyền thông ồn ào, nhưng lại có tác động bền bỉ, bởi chúng diễn ra liên tục và gắn với đời sống thực.

Chính những đóng góp âm thầm đó, có thể ví doanh nghiệp hiện nay chính là “người giữ lửa” của văn hóa đọc. Tuy không phải là người tạo ra ngọn lửa từ đầu nhưng là người giữ cho nó không tắt trong một môi trường mà mọi thứ đều có xu hướng làm nó yếu đi. Họ không làm điều đó bằng khẩu hiệu, mà bằng cách thay đổi cách tiếp cận của việc đọc, từ không gian, thời gian đến cách tổ chức trong doanh nghiệp và quan trọng nhất, họ làm điều đó một cách bền bỉ, không ồn ào, không mang tính phong trào.

Và điều quan trọng hơn, văn hóa đọc chỉ có thể phát triển bền vững khi có sự phối hợp giữa ba trụ cột: Nhà nước - Doanh nghiệp - Giáo dục, trong đó, doanh nghiệp đóng vai trò cầu nối, đưa tri thức từ sách vào đời sống thực tiễn, đồng thời tạo ra động lực để việc đọc trở nên hấp dẫn hơn. Nếu Nhà nước tạo ra khung chính sách và không gian, giáo dục hình thành thói quen từ sớm thì doanh nghiệp chính là lực lượng giúp việc đọc “sống” trong đời sống hàng ngày.