Đề xuất cơ chế đặc thù xử lý hơn 10.000 cơ sở nhà, đất dôi dư

Dự thảo hướng tới tháo gỡ các vướng mắc về cơ chế, rút ngắn quy trình xử lý, qua đó nâng cao hiệu quả quản lý và sử dụng tài sản công, đặc biệt trong bối cảnh triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp.

Theo tổng hợp từ các địa phương, đến hết tháng 1/2026, gần 26.000 cơ sở nhà, đất đã hoàn tất bước đầu - xác định chủ thể quản lý và phương án sử dụng. Tuy nhiên, hơn 10.000 cơ sở vẫn đang trong giai đoạn xử lý tiếp theo, được xem là khâu then chốt quyết định hiệu quả khai thác.

Quá trình triển khai bước 2 đang gặp nhiều khó khăn. Phần lớn tài sản dôi dư là trụ sở làm việc hoặc cơ sở sự nghiệp, có thiết kế, công năng không còn phù hợp khi chuyển sang mục đích khai thác kinh doanh. Đồng thời, các địa phương còn vướng mắc về trình tự, thủ tục giao tài sản, xác định đơn giá cho thuê, thời hạn niêm yết… khiến việc đưa tài sản vào sử dụng bị kéo dài, tiềm ẩn nguy cơ xuống cấp, lãng phí.

Bên cạnh đó, nhiều trường hợp thiếu hoặc thất lạc hồ sơ pháp lý; một số tài sản đã được sử dụng làm nhà ở hoặc bị lấn chiếm. Việc hoàn thiện hồ sơ cũng như tổ chức cưỡng chế, giải phóng mặt bằng gặp không ít trở ngại do hạn chế về thẩm quyền và nguồn lực của các đơn vị quản lý.

Không ít cơ sở nhà, đất dôi dư cũng chưa thể chuyển đổi ngay sang mục đích công cộng như công viên, thư viện, thiết chế văn hóa - thể thao do phải thực hiện đồng thời các thủ tục liên quan đến quy hoạch, thanh lý tài sản và chuyển đổi công năng.

Trong bối cảnh yêu cầu đẩy nhanh xử lý tài sản công dôi dư ngày càng cấp thiết, Bộ Tài chính cho rằng cần thiết phải ban hành một cơ chế đặc thù, mang tính đột phá để xử lý các vướng mắc thực tiễn.

Theo dự thảo, đối với các cơ sở nhà, đất dôi dư phát sinh từ việc sắp xếp tổ chức bộ máy, cơ quan có thẩm quyền có thể xem xét chuyển giao về địa phương để quản lý. Việc chuyển giao được thực hiện theo nguyên trạng, bao gồm cả các trường hợp thiếu hồ sơ pháp lý hoặc đang bị lấn chiếm, đồng thời không phải thực hiện thủ tục lấy ý kiến Chủ tịch UBND cấp tỉnh như quy định thông thường.

Cơ quan, đơn vị bàn giao chịu trách nhiệm về hiện trạng và hồ sơ tài sản, đồng thời tiếp tục phối hợp với địa phương trong quá trình xử lý các vấn đề phát sinh sau bàn giao.

Đáng chú ý, dự thảo cho phép phá dỡ các công trình không còn phù hợp để chuyển đổi mục đích sử dụng, kể cả khi tài sản vẫn còn giá trị sử dụng hoặc chưa hết thời gian khấu hao. Quy định này nhằm tháo gỡ vướng mắc về giá trị còn lại của tài sản, tạo điều kiện đẩy nhanh tiến độ triển khai các phương án sử dụng mới.

Bên cạnh đó, việc điều chỉnh quy hoạch sử dụng đất, quy hoạch xây dựng và các quy hoạch liên quan sẽ được thực hiện sau khi có quyết định của cơ quan có thẩm quyền, thay vì là điều kiện tiên quyết như trước. Đây được kỳ vọng là giải pháp gỡ “nút thắt” lớn trong quá trình xử lý nhà, đất dôi dư.

Đối với các trường hợp giao đất, cho thuê đất, tổ chức hoặc cá nhân tiếp nhận phải hoàn trả giá trị còn lại của tài sản gắn liền với đất tại thời điểm giao, kể cả trong trường hợp tài sản đã bị phá dỡ trước đó. Việc xác định giá trị được thực hiện theo quy định về quản lý và khấu hao tài sản cố định.

Dự thảo cũng quy định rõ phương án xử lý đối với tài sản được xây dựng trên đất của tổ chức, cá nhân khác nhưng không còn nhu cầu sử dụng. Trường hợp chủ sử dụng đất có nhu cầu tiếp nhận lại tài sản, việc bàn giao sẽ được thực hiện kèm nghĩa vụ hoàn trả giá trị còn lại, trừ một số đối tượng thuộc khu vực công. Nếu không có nhu cầu tiếp nhận, cơ quan quản lý được phép thanh lý, phá dỡ và hoàn trả mặt bằng theo quy định.

Theo kế hoạch, Nghị quyết dự kiến được trình Chính phủ ban hành trong quý II/2026, với thời hạn áp dụng các cơ chế đặc thù trong vòng 5 năm, kỳ vọng tạo chuyển biến rõ nét trong việc xử lý và khai thác hiệu quả quỹ nhà, đất dôi dư trên phạm vi cả nước.