Luật đô thị đặc biệt, muộn còn hơn không

Trong quản trị quốc gia, phàm là những gì đặc biệt đều phải có luật riêng để điều chỉnh. Năm 1980, sau 2 năm tiến hành công cuộc cải cách mở cửa, Trung Quốc chủ trương phát triển các đặc khu kinh tế (SEZ) với 4 đặc khu đầu tiên: Thâm Quyến; Chu Hải; Sán Đầu; Hạ Môn. Đây là các khu vực được trao cơ chế đặc biệt để thử nghiệm kinh tế thị trường.

Vì mới thử nghiệm nên Trung Quốc chưa có một bộ luật duy nhất ngay từ đầu. Thay vào đó là các quy định riêng cho từng đặc khu, các chính sách ưu đãi (thuế, đất đai, đầu tư) để rồi sau này dần hoàn thiện hệ thống pháp lý. Nhờ những chính sách thông thoáng đó mà Trung Quốc đã biến Thâm Quyến từ làng chài thành siêu đô thị nhờ thu hút vốn FDI, công nghệ, quản trị hiện đại. Đây được coi là “phòng thí nghiệm” cho kinh tế thị trường trong hệ thống xã hội chủ nghĩa.

Khi nghiên cứu kinh nghiệm này của Trung Quốc, Nhà nước Việt Nam cũng đã có chính sách phát triển các khu hành chính - kinh tế đặc biệt ở một số vị trí ven biển nhằm tạo sức khác biệt về luật lệ và môi trường đầu tư.

Với TP.HCM, do vị trí đặc biệt của mình, từ trước tới nay Quốc hội đã có những nghị quyết về cơ chế, chính sách đặc thù phát triển TP.HCM nhưng kết quả chưa đạt được như mục tiêu và kỳ vọng. Các nghị quyết thường mở đầu bằng việc trao quyền rất rộng nhưng lại kết thúc bằng điều kiện phải có sự chấp thuận của các bộ, ngành trung ương khiến quyền đó bị “vô hiệu hóa” trên thực tế.

Hệ quả thay vì chỉ cần một quyết định ở cấp cao, TP.HCM lại phải đi xin ý kiến nhiều cơ quan khác nhau, làm mất thời gian và cơ hội. Hạn chế này khiến cho TP.HCM không được chủ động quyết định khi thực hiện các cơ chế, chính sách đặc thù, đột phá.

Việc luật hóa quyền chủ động cho đơn vị hành chính đặc biệt như TP.HCM sẽ tháo gỡ vướng mắc, hạn chế này để TP.HCM được trao quyền tự quyết, tự chịu trách nhiệm cao hơn, đột phá hơn. Không chỉ với TP.HCM mà còn những đô thị đặc biệt lớn như Hà Nội, Hải Phòng, Đà Nẵng… đều cần luật riêng như thế này.

Lại nói, để quản lý 34 tỉnh thành trong cả nước, chúng ta có Luật Tổ chức chính quyền địa phương được khóa XV, Kỳ họp thứ 9 thông qua ngày 16/6/2025. Dẫu Việt Nam chưa phải là nước lớn nhưng chúng ta có gần như đủ mọi dạng địa hình. Và theo nguyên tắc đại diện vùng miền, phần đông đại biểu Quốc hội xuất phát từ các tỉnh thành có tỷ lệ nông nghiệp, nông thôn cao. Họ dùng hình mẫu phát triển nông thôn làm tiêu chuẩn định hình nên sự phát triển quốc gia. Việc có Luật Đô thị đặc biệt sẽ giúp thoát cái gọi là “nông thôn hóa thành thị”.

Cách đây hơn chục năm, chúng ta đã đề cập đến việc cần phải phân biệt giữa chính quyền đô thị và chính quyền nông thôn, điều chưa thể hiện thành công trong Luật Chính quyền địa phương. Đây là một hạn chế lớn phải khắc phục. Sử dụng một luật chung là Luật Chính quyền địa phương để điều chỉnh cho những đô thị đặc biệt vô tình đã áp những chính quyền như TP.HCM là người khổng lồ mặc chung chiếc áo chật hẹp với chính quyền các tỉnh miền núi, vùng sâu... Chính vì vậy, luật riêng có thể làm khác biệt hóa, đặc thù hóa các đô thị, trong đó có siêu đô thị TP.HCM.

TP.HCM cần nghiên cứu, kế thừa các nội dung phù hợp từ Luật Thủ đô (sửa đổi) để chuyển hóa vào Luật Đô thị đặc biệt. Ngoại trừ một số chính sách mang tính đặc thù riêng cho thủ đô, các quy định về quản lý đô thị, môi trường, dân cư, đầu tư và dự án đều có thể vận dụng cho mô hình đô thị đặc biệt. Kiểm soát quy mô dân số và đô thị hóa, hạn chế phát triển quá tải ở khu vực trung tâm, giãn dân ra các đô thị vệ tinh. Với mục tiêu tránh tình trạng “siêu đô thị hỗn loạn”. Cùng với đó là ưu tiên chất lượng sống và hạ tầng. Đầu tư mạnh vào giao thông, môi trường, giáo dục - y tế. Đặt tiêu chuẩn sống cao hơn mặt bằng chung cả nước. Thành phố cần tập trung xây dựng trung tâm trí tuệ - khoa học, thu hút nhân tài, phát triển giáo dục, nghiên cứu, hướng tới vai trò “đầu não tri thức”

Đô thị đặc biệt cần phải được quản trị hiện đại, thông minh, tiên phong trong chuyển đổi số. Tăng quyền cho chính quyền thành phố, quản lý chặt chẽ hơn về xây dựng, đất đai, trật tự đô thị. Thành phố được kỳ vọng “kỷ cương hơn” các địa phương khác.

Chủ trương xuyên suốt của Đảng hiện nay là đẩy mạnh phân cấp, phân quyền theo hướng giao cho địa phương chủ động quyết định, tổ chức thực hiện và chịu trách nhiệm. Đây cũng chính là định hướng quan trọng để xây dựng Luật Đô thị đặc biệt trong thời gian tới.

PGS-TS. Võ Trí Hảo - Trọng tài viên của Trung tâm Trọng tài quốc tế Việt Nam cho rằng: Nguyên tắc đầu tiên đã trao quyền phải trao dứt khoát, rõ ràng, không kèm theo điều kiện xin phép lại từ các bộ, ngành. Nếu vẫn duy trì cơ chế “xin - cho”, luật mới cũng sẽ đi vào vết xe cũ của các nghị quyết trước đây. Nguyên tắc thứ hai là thay cơ chế xin chấp thuận bằng cơ chế “phủ quyết”. Tức là địa phương được chủ động quyết định và triển khai, còn trung ương thực hiện quyền giám sát và chỉ can thiệp khi thấy cần thiết trong thời hạn luật định.

Cơ chế phủ quyết thích hợp hơn với TP.HCM bởi cơ chế này đảo ngược quan hệ vận hành, trung ương phải chủ động giám sát và phản ứng kịp thời, thay vì để địa phương chờ đợi. Điều này buộc bộ máy trung ương phải vận hành nhanh hơn, sát thực tế hơn. Nó phù hợp với yêu cầu của nền kinh tế hiện đại, nơi doanh nghiệp và nhà đầu tư không thể chờ đợi các quy trình hành chính kéo dài. Một quyết định chậm trễ có thể khiến cơ hội đầu tư chuyển sang quốc gia khác.

Ông Hảo cũng cho rằng, Luật Đô thị đặc biệt cần trao quyền tự chủ đủ lớn để TP.HCM tự thiết kế lại bộ máy phù hợp với thực tiễn. Khi có quyền tự chủ, Thành phố có thể linh hoạt lựa chọn mô hình một cấp, hai cấp hay ba cấp tùy từng khu vực thay vì áp dụng cứng nhắc một mô hình chung.