Lịch sử kinh tế Việt Nam qua hai công trình của nhà sử học kinh tế Đặng Phong

Đặng Phong (1937-2010) là nhà sử học kinh tế hàng đầu Việt Nam, người dành gần trọn đời nghiên cứu lịch sử kinh tế đất nước bằng cách tiếp cận nghiêm túc, dựa trên tư liệu và thực tiễn. Ông từng công tác lâu năm tại Viện Kinh tế Việt Nam, đồng thời tham gia phản biện chính sách trong giai đoạn kinh tế nhiều biến động trước và sau Đổi mới. Với nền tảng vững chắc cả về lịch sử lẫn kinh tế học, các công trình của ông không tô hồng hay né tránh khó khăn, mà đi thẳng vào bản chất vận động của tư duy kinh tế Việt Nam.

Sau năm 1975, Việt Nam bước vào giai đoạn khôi phục và xây dựng kinh tế trong điều kiện đặc biệt khó khăn. Mô hình kinh tế kế hoạch hóa tập trung được lựa chọn và triển khai trên phạm vi cả nước, với mục tiêu nhanh chóng ổn định xã hội, phân bổ nguồn lực theo định hướng nhà nước và bảo đảm các nhu cầu cơ bản. Tuy nhiên, chỉ trong một thời gian ngắn, những bất cập của cơ chế này đã bộc lộ rõ: Sản xuất trì trệ, lưu thông ách tắc, thiếu hụt hàng hóa kéo dài, đời sống người dân gặp nhiều khó khăn. Chính trong bối cảnh đó, những nỗ lực tự điều chỉnh từ thực tiễn đã bắt đầu xuất hiện, dù chưa được thừa nhận về mặt chính sách.

“Phá rào trong kinh tế vào đêm trước Đổi mới” là một công trình đồ sộ, được xây dựng trên hệ thống tư liệu phong phú, ghi lại hàng loạt trường hợp cụ thể ở cả nông nghiệp, công nghiệp, thương mại và quản lý doanh nghiệp. Những “phá rào” mà Đặng Phong mô tả không mang nghĩa phản kháng hay đối đầu, mà là các sáng kiến vượt ra ngoài khuôn khổ cơ chế cứng nhắc để giải quyết những vấn đề sống còn của sản xuất và đời sống. Đó là khoán sản phẩm trong nông nghiệp, là tự hạch toán trong doanh nghiệp nhà nước, là những thử nghiệm trong lưu thông hàng hóa và ngoại thương ở địa phương. Các hành động này xuất phát từ nhu cầu thực tế, từ sức ép của đời sống, và được thực hiện bởi những cán bộ quản lý, những người đứng đầu cơ sở sản xuất dám chịu trách nhiệm.

Điều đáng chú ý là các “phá rào” không diễn ra đơn lẻ hay ngẫu nhiên. Chúng xuất hiện ở nhiều địa phương, nhiều lĩnh vực khác nhau, phản ánh một xu hướng chung: cơ chế cũ không còn phù hợp, trong khi tư duy mới đang hình thành từ thực tiễn. Đặng Phong không lý tưởng hóa các thử nghiệm này, cũng không né tránh những rủi ro, tranh cãi hay thậm chí sai lầm. Ngược lại, ông đặt chúng trong bối cảnh lịch sử cụ thể, cho thấy sự giằng co giữa tư duy kế hoạch hóa và nhu cầu vận hành theo quy luật kinh tế khách quan.

Nếu “Phá rào trong kinh tế vào đêm trước Đổi mới” thiên về mô tả các sự kiện và điển cứu cụ thể, thì “Tư duy kinh tế Việt Nam 1975-1989” đi sâu hơn vào quá trình hình thành, biến đổi và điều chỉnh nhận thức của giới hoạch định chính sách. Cuốn sách phân tích các cuộc tranh luận về cơ chế giá - lương - tiền, về vai trò của thị trường, về quan hệ giữa kế hoạch và hạch toán, giữa nhà nước và doanh nghiệp. Qua đó, tác giả cho thấy tư duy kinh tế không thay đổi một cách tuyến tính hay đồng loạt, mà là kết quả của va chạm liên tục giữa lý luận và thực tiễn.

Trong giai đoạn này, nhiều chính sách được ban hành rồi điều chỉnh, thậm chí rút lại. Những thử nghiệm thành công ở cơ sở buộc Trung ương phải xem xét lại cách tiếp cận, trong khi những thất bại cũng để lại bài học đắt giá. Đặng Phong chỉ ra rằng, chính các khủng hoảng về lạm phát, thiếu hụt ngân sách, đứt gãy lưu thông đã tạo ra áp lực không thể trì hoãn đối với việc đổi mới tư duy. Đại hội VI vì thế không phải là điểm khởi đầu, mà là điểm hội tụ của một quá trình tích lũy kinh nghiệm và nhận thức kéo dài hơn một thập niên.

Giá trị lớn nhất của hai công trình nằm ở chỗ chúng giúp người đọc hiểu Đổi mới như một tiến trình lịch sử sống động, với con người cụ thể, hoàn cảnh cụ thể và những lựa chọn không hề dễ dàng. Không có sự giản lược thành những khẩu hiệu hay mô hình lý thuyết khô cứng, các phân tích của Đặng Phong cho thấy đổi mới tư duy kinh tế là quá trình chấp nhận thực tế, điều chỉnh cách nghĩ và dần dần thay đổi cách làm. Đây cũng là lý do khiến các cuốn sách của ông vẫn giữ nguyên giá trị tham khảo cho đến hôm nay.

Trong bối cảnh kinh tế Việt Nam đang đối mặt với những thách thức mới về tăng trưởng, năng suất và hội nhập, việc đọc lại hai cuốn sách nhắc nhở rằng mọi cải cách bền vững đều phải bắt nguồn từ thực tiễn, tôn trọng quy luật khách quan và dám nhìn thẳng vào hạn chế của chính mình. Đổi mới không phải là sự phủ định sạch trơn quá khứ, mà là quá trình kế thừa, điều chỉnh và phát triển trên nền tảng những gì đã trải qua.

Nhìn từ hôm nay, hành trình đổi mới tư duy kinh tế giai đoạn 1975-1989 mà Đặng Phong ghi lại không chỉ là một chương lịch sử đã khép lại. Nó vẫn đặt ra những câu hỏi thời sự về năng lực tự đổi mới của hệ thống, về vai trò của con người trong chính sách kinh tế và về mối quan hệ giữa thể chế và sáng kiến từ cơ sở.