Đức - Trí song hành (Bài 2)

Giữa năm 2018, tôi có dịp lui tới trò chuyện cùng các nhà giáo họ Đàm. Đó là cơ may để tôi ghi lại những chuyện kỳ diệu đã được các nhà giáo tạo ra bằng tâm huyết đối với nghiệp trồng người.

Gửi về quê 10 tỷ để xây trường

Nhà giáo Đàm Lê Đức không kể về bản thân mà kể về chị Cả trong lần đầu tiên tôi gặp cô: “Sau khi cha mẹ qua đời, chị Cả tập hợp các em để có một “Đàm gia trang” hoà thuận, sum vầy và chung tay xây dựng nên những ngôi trường đúng như mơ ước của tất cả chúng tôi. Và không chỉ lo cho các ngôi trường ở Sài Gòn, chị Cả còn nghĩ tới giáo dục nơi quê nhà Quảng Yên”.

Bởi thế, vào tháng 5 năm 2008, cán bộ xã Tiền An, huyện Yên Hưng, tỉnh Quảng Ninh nhận được một bức thư: “Tôi là bà Cả Bùi Khoát, nhũ danh Đàm Thị Lộc, 86 tuổi, Trưởng nữ của hai cụ Đàm Quang Vinh và Lê Thị Phúc, nguyên quán thôn La Khê, xã Tiền An, huyện Yên Hưng, trú quán số nhà 218 Lý Tự Trọng, Quận 1, TP.HCM. Tôi tuy xa quê đã lâu, nhưng qua họ hàng, tôi mới biết hiện nay xã nhà đang có khó khăn về kinh phí xây dựng một ngôi trường khoảng từ 8 đến 10 tỷ đồng. Tôi nghĩ song thân tôi xưa kia luôn đốc thúc các em, con cháu, bà con chăm lo chuyện học hành, nên cũng là một cách để tri ân các đấng sinh thành ra mình, xin được tặng xã nhà số tiền vừa đủ xây một trường như đã dự tính. Mong được sự giúp đỡ của quý cơ quan!”.

Sau đó, 10 tỷ đồng đã được gửi về Tiền An và ngôi trường mau chóng được xây dựng lên giữa cánh đồng. Từ khi trường hoàn thành, mỗi năm học, có hơn 500 học sinh tiểu học của Yên Hưng được học hành, vui chơi trong ngôi trường đẹp đẽ và an toàn đó.

Ông Bùi Đức Xảo - Bí thư Đảng uỷ, Chủ tịch UBND xã Tiền An, cuối năm 2008 đại diện cho địa phương vào TP.HCM thăm và cảm ơn bà Cả Đàm Thị Lộc. Ông Xảo hết sức cảm kích trước tấm lòng của bà và những người em. Thời điểm đó, cả bốn nhà giáo họ Đàm, người nhỏ tuổi nhất cũng đã hơn 70 vẫn lao động miệt mài hằng ngày. Đồng tiền làm ra được họ dành tặng, xây trường tiểu học Tiền An, và hằng năm gửi các suất học bổng cho các Hội Khuyến học ở Quảng Yên, Quảng Ninh, Hải Phòng, Bắc Ninh…

Tôi đã đến thăm Trường Tiểu học Tiền An vào một ngày nắng đẹp. Ngôi trường cao ba tầng, nằm bề thế trên khuôn viên rộng gần 10.000 mét vuông. Sân trường rợp bóng mát những hàng cây xà cừ cổ thụ. Hành lang và cầu thang rộng rãi, dẫn tới các lớp học thoáng mát, được trang bị đầy đủ. Cô Hiệu trưởng của trường dẫn tôi đi thăm các phòng học mới, rồi chỉ xem hai dãy phòng học cũ, nói: “Hồi trước học sinh phải chia ra hai ca sáng, chiều mới học đủ. Nếu không có sự giúp đỡ của gia đình bà Cả Đàm Thị Lộc, chúng tôi khó có được ngôi trường như hiện nay”.

Những tấm gương lao động bền bỉ

Bà Đàm Thị Lộc là chị cả trong gia đình có truyền thống hiếu học. Trước năm 1945, bà là giáo viên một trường tư ở Hà Nội. Vào cuối năm 1949, bà theo chồng sang Pháp sinh sống. Năm 1960, hai vợ chồng bà về sống ở Sài Gòn. Những ngày tháng 4 năm 1975, ông Bùi Khoát chồng bà đang là Chủ sự Phòng tài chính của hãng Shell tại Việt Nam. Công ty yêu cầu ông đưa gia đình rời khỏi Sài Gòn, nhưng hai vợ chồng chọn ở lại Việt Nam.

Bà Cả có ba người em ruột là Đàm Quang Mậu (sinh năm 1929), Đàm Lê Đức (1932) và Đàm Thị Thái (1935). Trưởng thành ở miền Bắc từ sau 1945, họ đều trở thành những nhà giáo nổi tiếng. Sau khi ông Bùi Khoát mất vì bạo bệnh, từ năm 1983, bà Cả khuyến khích cả ba người em đang ở Hải Phòng vào sinh sống tại Sài Gòn.

Chuyển công tác, cô Đàm Lê Đức trở thành giảng viên của trường Đại học Kinh tế TP.HCM. Vì biết con cháu họ Đàm học cực giỏi, nhiều người quen và đồng nghiệp của cô Đức gửi con em đến nhà cô học thêm ngoài giờ. Từ năm 1985, bốn nhà giáo họ Đàm chính thức lập ra Lớp dạy kèm 218 Lý Tự Trọng (gọi tắt là Trường 218). Bà Cả dạy ngoại ngữ, về sau tập trung lo công việc tài chính và hậu cần. Cô Đức dạy Toán và phụ trách chuyên môn kiêm ngoại giao, thầy Mậu vừa dạy Toán, Lý, vừa sắp xếp thời khoá biểu và công tác nhân sự, cô Thái dạy Văn. Do nhu cầu của học sinh đa dạng, cô Đàm Lê Đức mời thêm một số thầy cô dạy giỏi về giảng dạy. Ngôi nhà ở 218 Lý Tự Trọng và 40 Mạc Đĩnh Chi của bà Cả được cải tạo thành các lớp học. Từ đó, các nhà giáo họ Đàm làm việc say sưa, mỗi ngày không dưới 8 tiếng, thường xuyên không có ngày nghỉ cuối tuần.

“Có lần, một thầy giáo kẹt việc gia đình xin nghỉ. Cô Đức nhận dạy thế nhưng rồi cô lại bị rối loạn tiền đình. Cô vẫn không chịu nằm nghỉ trong phòng, cô đứng dậy, trùm cái khăn lên vai, đứng trên bục giảng và dạy cứ như không có gì xảy ra… Xong một hồi, cô Đức nói không nổi nữa. Tôi phải đem nước chanh gừng lên cho cô uống, cô lại dạy tiếp cho đến hết buổi”, chị Bảy, người giữ xe và châm nước uống cho giáo viên ở Trường 218 Lý Tự Trọng, kể về đam mê làm việc của cô Đức.

Với tính cách như thế, chỉ có bà Cả bảo được cô Đức tạm dừng việc để nghỉ ngơi. Trong khi đó, cô Đức kể về người chị Cả: “Tuổi cao nhất trường, nhưng chị luôn làm việc từ sáng tới tối. Một tay chị lo tài chính, chi tiêu. Tôi phục chị Cả tôi sát đất vì không bao giờ chị nhầm lẫn một đồng nào. Tất cả cơ sở dạy học, chị Cả tôi lo chu đáo từng hộp bóng đèn, từng cái quạt mắc thêm lên tường, rồi lo đủ thứ tiền điện, nước, phấn, bảng… Lắm lúc tôi lén nhìn chị cắm cúi gói những gói tiền bồi dưỡng cho giáo viên, nhân viên. Thấy chị dùng thanh thước gạt từng tờ tiền phẳng phiu để tỏ lòng trân trọng anh em mà tôi muốn ứa nước mắt”.

Cũng không nói về mình, mà nói về người anh ruột, cô Đức kể: “Anh Đàm Quang Mậu từng làm hiệu trưởng một số trường ở Hải Phòng. Trước đây hay khi đã vào TP.HCM, anh đều dạy bồi dưỡng các đội tuyển học sinh giỏi Toán. Học sinh học với anh đều nhớ ơn anh, người thầy tài ba, nhân hậu. Những năm đầu thập niên 1990, khi vi tính mới vào Việt Nam, anh liền cắp cặp đi học và trở thành học viên già nhất mà cũng là học viên học giỏi nhất. Anh học liên tiếp 3 - 4 khóa, sau đó lập phòng máy vi tính để xử lý công việc của Trường 218. Từ 1992, trường đã chuyển sang quản lý bằng máy tính, rồi kết nối internet, rất sớm so với nhiều nơi khác. Có những số liệu tế nhị (như số phút đi muộn của các giáo viên) mà Ban giám hiệu không muốn ai khác biết, anh lưu trữ riêng và sẽ góp ý thân tình với giáo viên cứ 3 tháng một lần mỗi khi đưa lương”.

Ngôi trường của tình thương và chất lượng

Trường 218 Lý Tự trọng thời kỳ đầu còn ít học sinh. Theo lời kể của cô Đàm Lê Đức, trường khó khăn tài chính suốt tới năm 1990. Để thầy cô đứng lớp không bị thiệt thòi, tiền học phí thu được, cứ ba tháng một lần, các thầy cô họ Đàm đem chuyển hết cho thầy cô đứng lớp. Thầy Vũ Cao Thắng, giáo viên dạy Toán ở trường từ năm 1990, kể: “Mỗi lần phát lương, thầy Đàm Quang Mậu đến từng lớp trao tận tay giáo viên. Lần đầu nhận lương, tôi hết hồn khi thấy “ông già” hai tay trịnh trọng trao lương cho tôi. Gói lương được bà Cả gói ghém vuông vức, kèm mảnh giấy carô chính tay cô Đức viết rành mạch từng khoản, kê khai số tiết dạy từng lớp, số ngày nghỉ… Thời đó, lương giáo viên trường công chỉ hơn 60 đồng mỗi tháng, 9 ký gạo, nửa ký thịt, 100 gram bột ngọt… Nhận lương của Trường 218, thấy nhiều quá, tôi vui không ngủ được”.

Vì đặt mục tiêu giáo dục lên trên hết, các nhà giáo của Trường 218 đã luôn dùng hết kinh nghiệm và tấm lòng để dạy bảo học sinh. Trường dạy đủ mọi trình độ, mọi cấp lớp, nhiều môn với nhiều yêu cầu: Bổ sung kiến thức, nâng cao trình độ, ôn chuyển cấp, ôn thi đại học... Ngay từ đầu, chị em cô Đức chủ trương dạy cả “Lễ” và “Văn”, nên dù là lớp học ngoài giờ nhưng học sinh đi học phải đúng giờ, trang phục lịch sự, ứng xử lễ lễ phép, hoà nhã, học bài làm bài, thi cử trong trường đầy đủ… Dù cao tuổi và vô cùng bận bịu với công tác quản lý, nhà giáo Đàm Lê Đức vẫn đảm nhiệm thêm việc dạy đạo đức cho tất cả các lớp.

Từ năm 1995 tới 2015 là giai đoạn phát triển nóng của Trường 218 Lý Tự Trọng. Từ chỗ chỉ có một hai phòng học tại gia, trường tiến tới thuê thêm nhà để mở lớp, rồi dần thuê cả địa điểm trường ngoài giờ, từ 1 phân hiệu lên 4, 6 rồi 7 phân hiệu. Ở thời điểm kỷ niệm 30 năm thành lập, nhà trường có hơn 300 giáo viên cộng tác, giảng dạy với hàng ngàn học sinh theo học.

Tuy là trường dạy kèm, nhưng ngôi trường đã làm thay đổi nhiều mảnh đời. Có những học trò nghèo, không có tiền đóng học phí, cô Đàm Lê Đức liền cho học miễn phí. Sau khi học sinh đậu vào đại học, cô Đức tiếp tục cấp học bổng hoặc tạo việc làm thêm, giúp đỡ các em cho đến khi tốt nghiệp. Có bao nhiêu học sinh - sinh viên đã được giúp đỡ? Cô Đàm Lê Đức lắc đầu, nói với tôi: “Không thể nhớ nổi. Tôi giúp các em vì ngày xưa, lúc cùng cực nhất, tôi đã được thầy cô và các bạn học của tôi giúp đỡ”. Trong khi đó, người học trò Võ Minh Tuấn (sinh năm 1973) của cô Đức lại nhớ mãi: “Cùng làm việc với tôi còn có nhiều học trò nghèo khác. Họ đến từ nhiều hoàn cảnh khác nhau, nhưng đều ham học và không ngại lao động để nuôi sống bản thân, mong tiếp học được đi học... Cô Đức không chỉ giúp tôi mà còn có cả bốn đứa em của tôi”.

Học sinh của Cơ sở bồi dưỡng văn hóa 218 Lý Tự Trọng đều tiến bộ trong học tập. Riêng học sinh đậu đại học lên tới con số hàng trăm em mỗi năm. Năm 2001, trường có đến 30 thủ khoa trong kỳ thi tuyển sinh vào đại học. Câu lạc bộ Thủ khoa, Á khoa các trường đại học do trường thành lập, số thành viên lên tới hơn 600 người. Tuy trường đạt thành quả cao, nhưng cũng đã gặp phải không ít khó khăn. Thầy Nguyễn Thế Hùng, từng là giáo viên Toán của trường, ôn lại trong Kỷ yếu 30 năm thành lập trường: “Cũng có không ít những nỗi buồn, phiền lòng, đó là lòng đố kỵ, lời ra tiếng vào. Báo chí hay đả kích việc dạy thêm - học thêm và có những kẻ xấu cũng cố tình dèm pha xuyên tạc, rồi bao nhiêu cuộc thanh tra kiểm tra, và muốn hay không muốn Trường 218 Lý Tự Trọng cũng bị vơ đũa cả nắm, vàng thau lẫn lộn.”

Bài của cố Giáo sư - Viện sĩ Nguyễn Cảnh Toàn, nguyên Thứ Trưởng Bộ Giáo dục - Đào tạo, in lại trong Kỷ yếu 30 năm của nhà trường, nhận định về sự cần thiết phải tồn tại những nơi dạy thêm như mô hình Trường Bồi dưỡng văn hóa 218 Lý Tự Trọng: “Ta lên án học thêm tràn lan, nhưng học “thêm” ở đây lại rất đáng quý, vì nó bổ sung cho một số thiếu sót mà hầu hết các trường phổ thông hiện nay đều mắc phải ở những mức độ khác nhau”.

Sáng mãi Đức - Trí

Năm 2010 đánh dấu cột mốc quan trọng đối với sự nghiệp trồng người của nhà giáo Đàm Lê Đức cùng với các thế hệ nhà giáo ở “Đàm gia trang”. Công ty TNHH Một thành viên Giáo dục Đàm Lê Đức chính thức được thành lập. Cùng thời gian, UBND TP.HCM trao quyết định cho cô Đức, cho phép thành lập Trường THCS - THPT Đức Trí tại Phường Tân Thuận Đông, Quận 7. Trường Đức Trí khai giảng năm học đầu tiên 2010 - 2011 với 10 lớp và hơn 300 học sinh ở hai khối THCS và THPT (chưa có khối 11 và 12).

Việc thành lập trường Đức Trí hiện thực hoá ước mơ của cô Đàm Lê Đức: Lập ra một trường dạy chính khoá cho học sinh có thể vui học và phụ huynh yên tâm nhiều mặt khi con em học trong đó. Trong vai trò nhà sáng lập, cô Đức vạch ra mục tiêu đào tạo “Đức - Trí song hành”, dạy kiến thức trên nền tảng đạo đức đúng như câu “Đức năng sinh tài trí”, rèn cho học sinh Lập Đức và Lập Trí để tiến tới Lập Thân sau này. Học sinh học ở trường Đức Trí thì không cần phải đi học thêm ngoài giờ nữa.

Năm 2012, trường Đức Trí xây dựng thêm Cơ sở 2 tại Phường 4, Quận Phú Nhuận. Tới nay, hai cơ sở của trường Trường Đức Trí hoạt động ổn định, diện tích mở rộng, cơ sở vật chất ngày càng hoàn thiện.

Những năm ấy, ngoài 80 tuổi, cô Đàm Lê Đức vẫn giảng dạy trên lớp và nói chuyện với học sinh Trường Đức Trí thật xúc động vào sáng thứ hai hàng tuần. Học sinh của trường thường xuyên được nghe giảng, thảo luận và viết thu hoạch về các nội dung: Hiếu thảo với cha mẹ, Lễ nghĩa với thầy cô, Thân ái với bạn bè; Văn hoá ứng xử trong gia đình, nhà trường và xã hội… Những giờ dạy Đức dục của cô Đàm Lê Đức được quay video, lan truyền trên mạng xã hội, tới nay có hàng triệu lượt người xem.

Thời gian dần trôi qua, sức khoẻ không cho phép, các nhà giáo họ Đàm cũng chuyển giao dần việc quản lý nhà trường cho con cháu. Kinh qua nền giáo dục tinh hoa trong và ngoài nước, các con cháu họ Đàm vững vàng gách vác trọng trách. Vai trò lãnh đạo Trường THCS - THPT Đức Trí được TS. Đàm Hường Hải tiếp nhận. Năm học 2024 - 2025 vừa qua, hai cơ sở của trường phát triển lên 64 lớp học với gần 1800 học sinh.

Tại Công ty Giáo dục Đàm Lê Đức, Giám đốc công ty là TS. Đàm Quang Hồng Hải. Đánh giá về triển vọng hiện nay của Cơ sở bồi dưỡng văn hóa 218 Lý Tự Trọng, TS. Hồng Hải cho biết: “Trường của chúng tôi được xây dựng trên nguyên lý đáp ứng nhu cầu xã hội và chính sách giáo dục, nên nó buộc phải thích ứng với mọi biến chuyển. Một là trường bồi dưỡng được cho học sinh nắm vững kiến thức và có kiến thức sâu - từ chưa giỏi lên giỏi, từ giỏi lên giỏi hơn; Hai là giúp các em thích nghi được với những yêu cầu của kỳ thi tốt nghiệp THPT và tuyển sinh Đại học. Trường sẽ vẫn tồn tại khi làm tốt hai việc đó.”

Từ 2019 tới 2022, các nhà giáo Đàm Thị Lộc, Đàm Quang Mậu, Đàm Lê Đức lần lượt đi về miền mây trắng. Các nhà giáo họ Đàm thế hệ kế tiếp, với Đức - Trí đã được trao truyền, sẽ tiếp tục đưa Trường THCS - THPT Đức Trí và Cơ sở bồi dưỡng văn hóa 218 Lý Tự Trọng phát triển, đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cho Thành phố.