Xây dựng Luật Đô thị đặc biệt: Cần cuộc cải cách cơ chế tài chính toàn diện

Trong bối cảnh đó, việc xây dựng Luật Đô thị đặc biệt không đơn thuần là bổ sung thêm một số cơ chế ưu đãi, mà phải là một cuộc cải cách thể chế toàn diện, trong đó cơ chế tài chính đóng vai trò trung tâm. Một đô thị toàn cầu trước hết phải là một thiết chế tài chính vượt trội, nơi quyền lực tài khóa, công cụ huy động vốn và năng lực điều phối được thiết kế tương thích với quy mô và vai trò của nó.

Nguyên tắc đầu tiên cần được xác lập là tự chủ tài khóa thực chất, đi kèm với trách nhiệm giải trình. Thành phố phải có quyền quyết định rõ ràng về thu - chi, về ưu tiên đầu tư và về phân bổ nguồn lực. Nhưng quyền này không thể đi một mình, mà phải gắn với cơ chế giám sát minh bạch, bảo đảm kỷ luật tài chính và hiệu quả sử dụng ngân sách. Đây là điều kiện tiên quyết để vừa mở rộng không gian tài khóa, vừa tránh rủi ro trong quản trị.

Cùng với đó là nguyên tắc linh hoạt trong huy động và sử dụng nguồn lực. Một đô thị hiện đại không thể chỉ dựa vào ngân sách nhà nước, mà phải biết kết hợp các nguồn lực từ thị trường. Điều này đòi hỏi khả năng vận dụng đa dạng các công cụ tài chính, từ phát hành trái phiếu, thu hút đầu tư tư nhân đến xây dựng các quỹ phát triển đô thị. Sự linh hoạt không chỉ nằm ở công cụ, mà còn ở khả năng điều chỉnh theo chu kỳ kinh tế và nhu cầu phát triển.

Một nguyên tắc quan trọng khác là phải khai thác hiệu quả giá trị gia tăng từ đất đai. Khi quy hoạch và hạ tầng làm tăng giá trị đất, phần giá trị đó cần được thu hồi thông qua các cơ chế tài chính phù hợp để tái đầu tư. Đây là cách mà nhiều đô thị trên thế giới đã làm để tạo nguồn lực phát triển bền vững, thay vì phụ thuộc vào ngân sách truyền thống. Đồng thời, cần thiết lập rõ nguyên tắc ưu tiên pháp lý cho các cơ chế đặc thù. Khi đã xác định TP.HCM là đô thị đặc biệt, thì luật dành cho nó phải có vị thế cao hơn trong phạm vi điều chỉnh, tránh bị vô hiệu hóa bởi các quy định chung. Nếu không giải quyết được điểm này, mọi cải cách sẽ chỉ dừng ở mức thử nghiệm nửa vời.

Trên nền tảng các nguyên tắc đó, các cơ chế tài chính đột phá cần được thiết kế theo hướng cụ thể và thực chất. Trước hết là trao quyền tự chủ ngân sách ở mức đủ mạnh để thành phố chủ động quyết định cơ cấu chi tiêu và danh mục đầu tư. Việc cho phép thí điểm các loại thuế, phí đặc thù không chỉ giúp tăng nguồn thu, mà còn tạo công cụ điều tiết phù hợp với đặc thù đô thị lớn.

Song song đó là xây dựng cơ chế tài chính đất đai hiện đại, gắn quy hoạch với kế hoạch tài chính, bảo đảm phần giá trị gia tăng từ đất được thu hồi và tái phân bổ hiệu quả. Tài sản công cũng cần được quản lý theo nguyên tắc thị trường, tránh tình trạng lãng phí hoặc khai thác kém hiệu quả.

Trong lĩnh vực huy động vốn, thành phố cần được trao quyền phát hành trái phiếu với cơ chế linh hoạt, tiếp cận trực tiếp các nguồn vốn trong và ngoài nước. Việc phát triển các công cụ như trái phiếu xanh, quỹ đầu tư hạ tầng hay quỹ phát triển đô thị sẽ giúp hình thành một hệ sinh thái tài chính đa tầng, giảm phụ thuộc vào ngân sách nhà nước.

Cơ chế đối tác công - tư cũng cần được nâng cấp, chuyển từ tư duy “bổ sung vốn” sang “đồng kiến tạo phát triển”. Nhà nước và doanh nghiệp phải cùng chia sẻ rủi ro và lợi ích một cách minh bạch, từ đó thu hút được nguồn lực tư nhân vào các lĩnh vực then chốt như hạ tầng, công nghệ và logistics. Nếu làm đúng, đây sẽ là kênh huy động vốn hiệu quả nhất cho phát triển đô thị.

“

“Một đô thị toàn cầu trước hết phải là một thiết chế tài chính vượt trội, nơi quyền lực tài khóa, công cụ huy động vốn và năng lực điều phối được thiết kế tương thích với quy mô và vai trò của nó”.

TS. Huỳnh Thanh Điền

Một hướng đi không thể thiếu là xây dựng tài chính cho đổi mới sáng tạo. Các quỹ đầu tư mạo hiểm, quỹ đổi mới sáng tạo và cơ chế thử nghiệm chính sách cần được thiết lập để tạo môi trường cho các mô hình kinh doanh mới. Đây chính là nền tảng để TP.HCM thu hút doanh nghiệp công nghệ và nhân lực chất lượng cao, tạo ra động lực tăng trưởng dài hạn.

Cuối cùng, mọi cơ chế sẽ không có ý nghĩa nếu thiếu một bộ máy thực thi tương thích. Thành phố cần xây dựng các thiết chế tài chính chuyên nghiệp, từ cơ quan quản lý tài chính đô thị đến các quỹ đầu tư phát triển và đơn vị quản lý tài sản công. Đồng thời, phải áp dụng các công cụ quản trị hiện đại, tích hợp dữ liệu và nâng cao năng lực điều phối liên ngành. Nhân lực cũng là yếu tố quyết định, đòi hỏi cơ chế tiền lương đủ cạnh tranh để thu hút và giữ chân người giỏi.

Nếu những cải cách này được triển khai đồng bộ, tác động mang lại sẽ không chỉ dừng ở việc tăng nguồn lực. Quan trọng hơn, TP.HCM sẽ có khả năng phản ứng chính sách nhanh hơn, phân bổ nguồn lực hiệu quả hơn và thu hút đầu tư tốt hơn. Môi trường kinh doanh sẽ minh bạch và ổn định hơn, tạo niềm tin cho khu vực tư nhân.

Ở tầm thể chế, đây sẽ là bước chuyển từ mô hình quản lý hành chính sang mô hình quản trị phát triển, nơi chính quyền không chỉ điều hành mà còn kiến tạo. Về dài hạn, cơ chế tài chính mới sẽ giúp TP.HCM nâng cao vị thế trong mạng lưới đô thị toàn cầu, thu hút dòng vốn quốc tế và từng bước hình thành trung tâm tài chính khu vực.

(*) Chuyên gia kinh tế; Giảng viên Trường Đại học Nguyễn Tất Thành