Hệ sinh thái khởi nghiệp TP.HCM: “Top 100” và xa hơn…

Theo StartupBlink, hệ sinh thái khởi nghiệp được đánh giá dựa trên ba nhóm yếu tố gồm: Quy mô hoạt động của hệ sinh thái, chất lượng và tác động của startup, cùng môi trường kinh doanh hỗ trợ đổi mới sáng tạo. Điều đó có nghĩa, việc TP.HCM lọt Top 100 không đến từ một vài startup nổi bật riêng lẻ, mà phản ánh sự phát triển đồng bộ hơn của toàn hệ sinh thái.

Thành phố hiện quy tụ số lượng startup lớn nhất Việt Nam, tập trung phần lớn quỹ đầu tư, không gian làm việc chung, chương trình tăng tốc khởi nghiệp, trường đại học, viện nghiên cứu và cộng đồng công nghệ. Các chính sách thúc đẩy đổi mới sáng tạo được cụ thể và triển khai sớm, từ đề án hỗ trợ hệ sinh thái khởi nghiệp đổi mới sáng tạo quốc gia đến các chương trình riêng của Thành phố như hỗ trợ startup công nghệ, kết nối đầu tư, thúc đẩy chuyển đổi số và phát triển trung tâm tài chính quốc tế. Bên cạnh yếu tố chính sách, một điểm rất quan trọng là sự hình thành ngày càng rõ nét của mạng lưới liên kết giữa các “nhà”. Nhiều tập đoàn lớn trong nước đã bắt đầu tham gia mạnh hơn vào hoạt động đổi mới sáng tạo mở (open innovation), đặt bài toán thực tế cho startup giải quyết. Các quỹ đầu tư trong và ngoài nước cũng hiện diện ngày càng nhiều tại TP.HCM, tạo điều kiện để startup tiếp cận vốn và mở rộng thị trường. Ngoài ra, vị trí trung tâm kinh tế lớn nhất cả nước giúp TP.HCM có lợi thế rất lớn về thị trường. Startup tại Thành phố có điều kiện thử nghiệm sản phẩm nhanh, tiếp cận khách hàng sớm và mở rộng mô hình kinh doanh linh hoạt hơn so với nhiều địa phương khác.

Việc TP.HCM được định vị trên bản đồ khởi nghiệp toàn cầu sẽ giúp nâng cao mức độ nhận diện quốc tế. Khi một thành phố xuất hiện trong các bảng xếp hạng toàn cầu, điều đó tạo ra hiệu ứng thu hút đối với nhà đầu tư, tập đoàn công nghệ và nhân lực chất lượng cao. Đặc biệt, TP.HCM sẽ có thêm cơ hội tiếp cận dòng vốn quốc tế nhất là ở các lĩnh vực đang có tiềm năng như fintech, AI, thương mại điện tử, logistics, công nghệ giáo dục và công nghệ xanh… Cơ hội tiếp cận công nghệ và tri thức quản trị toàn cầu cũng sẽ mở rộng hơn. Các startup tại TP.HCM sẽ dễ dàng tham gia vào mạng lưới hợp tác quốc tế, các chương trình trao đổi, sandbox công nghệ và chuỗi giá trị toàn cầu. Đối với cộng đồng startup và doanh nghiệp đổi mới sáng tạo, có thêm động lực để phát triển doanh nghiệp dài hạn; các quỹ đầu tư cũng có cơ sở để nhìn nhận thị trường Việt Nam tích cực hơn. Đồng thời, điều này giúp thu hút nhân lực công nghệ cao, chuyên gia quốc tế và Việt kiều tham gia sâu hơn vào hệ sinh thái.

Tuy nhiên, để đi xa hơn thay vì chỉ dừng ở “lọt top”, công việc lớn nhất của TP.HCM hiện nay là làm sao chuyển từ tăng trưởng theo chiều rộng sang chiều sâu và tính bền vững. Một trong những vấn đề nổi bật là số lượng startup nhiều nhưng số doanh nghiệp có khả năng scale-up quy mô khu vực hoặc toàn cầu vẫn còn hạn chế. Việt Nam vẫn thiếu những startup công nghệ thật sự có tính đột phá cao, sở hữu công nghệ lõi hoặc tạo ra chuẩn mực mới cho thị trường.

Khả năng tiếp cận vốn của startup giai đoạn đầu cũng vẫn còn khó khăn. Dù dòng vốn đầu tư mạo hiểm đã xuất hiện nhiều hơn, nhưng phần lớn vẫn tập trung vào startup đã có doanh thu hoặc mô hình tương đối rõ ràng. Trong khi đó, các startup deeptech, AI, bán dẫn hay công nghệ xanh - vốn cần thời gian dài nghiên cứu lại khó tiếp cận nguồn vốn phù hợp.

Ngoài ra, môi trường thử nghiệm chính sách cho startup vẫn chưa thật sự linh hoạt. Nhiều startup công nghệ hiện nay phát triển nhanh hơn khung pháp lý hiện hành, dẫn đến tình trạng “đi trước luật”. Nếu thiếu cơ chế sandbox phù hợp, startup sẽ gặp khó trong thử nghiệm mô hình mới, đặc biệt trong các lĩnh vực fintech, y tế số, dữ liệu và AI.

Một hạn chế khác là liên kết giữa đại học - viện nghiên cứu - doanh nghiệp vẫn chưa đủ mạnh. TP.HCM có rất nhiều trường đại học lớn và nguồn nhân lực trẻ dồi dào, nhưng việc thương mại hóa kết quả nghiên cứu còn hạn chế. Nhiều nghiên cứu vẫn nằm trong phòng thí nghiệm thay vì chuyển hóa thành startup hoặc sản phẩm thị trường. Cùng với đó, chất lượng nguồn nhân lực công nghệ cao vẫn là bài toán lớn. Trong cuộc cạnh tranh toàn cầu về AI, bán dẫn và công nghệ số, nhân lực giỏi đang trở thành “tài nguyên chiến lược”. TP.HCM cần tạo được môi trường sống, làm việc và cơ hội nghề nghiệp đủ hấp dẫn để giữ chân và thu hút nhân tài quốc tế.

Từ đó, TP.HCM cần ưu tiên nâng chất hệ sinh thái theo hướng thực chất và có chiều sâu. Trước hết, Thành phố cần tập trung xây dựng chính sách hỗ trợ startup theo nhu cầu thật thay vì dàn trải. Hỗ trợ nên hướng đến đẩy mạnh các đơn vị trung gian, các nhóm startup có tiềm năng tạo giá trị lớn như AI, công nghệ xanh, bán dẫn, y tế số và công nghệ tài chính.

Thành phố cũng cần đẩy mạnh cơ chế sandbox cho các mô hình kinh doanh mới. Singapore hay Dubai là những ví dụ rất đáng tham khảo khi cho phép startup thử nghiệm công nghệ trong không gian pháp lý linh hoạt nhưng vẫn có kiểm soát rủi ro. Điều này giúp startup rút ngắn thời gian đưa sản phẩm ra thị trường và tăng khả năng cạnh tranh.

Một ưu tiên khác là triển khai mạnh mạng lưới quỹ đầu tư và cơ chế đồng đầu tư công - tư. Nhà nước đóng vai trò tạo đòn bẩy để thu hút vốn tư nhân vào startup giai đoạn đầu. Nhiều quốc gia thành công đã áp dụng mô hình matching fund, tức Nhà nước góp vốn cùng quỹ tư nhân để chia sẻ rủi ro và kích hoạt dòng vốn đầu tư.

TP.HCM cũng cần xây dựng các cụm đổi mới sáng tạo chuyên ngành gắn với đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp lớn. Ví dụ, có thể hình thành các hub về AI, fintech, logistics hay công nghệ y sinh tại Khu đô thị sáng tạo. Mô hình này tương tự cách nhiều thành phố công nghệ trên thế giới phát triển theo cụm ngành thay vì phân tán nguồn lực.

Song song đó là chiến lược quốc tế hóa hệ sinh thái. Thành phố cần chủ động kết nối với các mạng lưới startup toàn cầu, tổ chức các diễn đàn quốc tế, thu hút accelerator nước ngoài và mở rộng các chương trình trao đổi startup xuyên biên giới. Một hệ sinh thái mạnh không chỉ phát triển bên trong mà còn phải có khả năng kết nối quốc tế sâu rộng.

Cuối cùng, điều quan trọng nhất là xây dựng văn hóa chấp nhận đổi mới và chấp nhận thất bại. Startup vốn là hành trình nhiều rủi ro. Nếu hệ sinh thái chưa đủ cởi mở với thử nghiệm và thất bại, sẽ khó hình thành những doanh nghiệp có khả năng bứt phá toàn cầu.

(*) Giám đốc Trung tâm Khởi nghiệp đổi mới sáng tạo Đại học Quốc gia TP.HCM

ThS. Lê Nhật Quang (*)