Văn hóa và tín ngưỡng dân gian: “Mỏ vàng” định hình màu sắc riêng cho phim Việt

Sau thành công của Quỷ nhập tràng 2, điện ảnh Việt tiếp tục sôi động với loạt dự án như Phí phông: Quỷ máu rừng thiêng (khởi chiếu từ 17/4), Heo năm móng (24/4), Lầu chú Hỏa, Ma xó, Lên hương, Thẩm mỹ viện âm phủ, Quỷ bắt hồn, Người được chọn, Ma da 3, Lốt, Thần trùng… Mỗi phim khai thác một lát cắt khác nhau từ hiện tượng “nhập tràng”, truyền thuyết dị thường đến nghi lễ hầu đồng, thờ Mẫu Tứ phủ hay quan niệm về thế giới bên kia... trong kho tàng văn hóa và tín ngưỡng dân gian vùng miền.

Điểm chung là văn hóa bản địa không còn là “phông nền” mà trở thành một phần cấu trúc của câu chuyện. Chẳng hạn Quỷ nhập tràng 2 khai thác văn hóa dân gian miền Tây Nam bộ với cảnh sắc Bảy Núi, làng nghề, ẩm thực và tín ngưỡng bản địa; Phí phông: Quỷ máu rừng thiêng đưa khán giả vào hành trình truy lùng loài quỷ khát máu trong truyền thuyết dân gian vùng núi phía Bắc; Heo năm móng tái hiện đời sống tâm linh miền Tây Nam bộ với miếu Ông Tà, các nghi lễ dân gian và điệu múa của cộng đồng Khmer như múa bóng rỗi, múa chằn....

Việt Nam sở hữu kho tàng văn hóa dân gian phong phú, trải dài từ Bắc vào Nam, với vô số câu chuyện về ma quỷ, thần linh, rừng thiêng nước độc và những điều cấm kỵ trong đời sống cộng đồng. Từ tín ngưỡng quen thuộc đến các truyền thuyết ít được khai thác đều chứa sẵn xung đột, nỗi sợ và chiều sâu văn hóa - nguồn chất liệu gần như vô tận cho điện ảnh. Thay vì vay mượn mô-típ nước ngoài, nhà sản xuất Võ Thanh Hòa cho rằng việc đưa văn hóa bản địa lên màn ảnh rộng là cách kể chuyện rất riêng của phim Việt, vừa gần gũi vừa độc đáo và khác biệt để tạo ra những bộ phim có ngôn ngữ riêng, mang tính biểu tượng Việt.

Những chi tiết về nghi lễ, tập quán khi được đưa lên màn ảnh không chỉ gợi ký ức quen thuộc mà còn kích thích nhu cầu khám phá, đặc biệt với khán giả trẻ. Điều này góp phần giúp cho nhiều phim kinh dị khai thác chất liệu văn hóa, tín ngưỡng dân gian như Quỷ cẩu, Ma da, Đèn âm hồn, Nhà gia tiên, Quỷ nhập tràng... đã vượt mốc 100 tỷ đồng và mới nhất chỉ trong một ngày chiếu sớm, Phí phông: Quỷ máu rừng thiêng đã thu về 21,8 tỷ đồng (theo thống kê của Box Office Vietnam tính đến sáng 17-4). Không chỉ vậy, dòng phim này còn góp phần định hình một lớp đạo diễn trẻ với cách kể chuyện mới, giàu tính bản địa.

Dù sở hữu nguồn chất liệu phong phú, việc đưa văn hóa và tín ngưỡng dân gian vào phim không đơn thuần là “mượn bối cảnh” hay thêm thắt yếu tố lạ. Nếu khai thác hời hợt hoặc sai lệch, bộ phim không chỉ đánh mất giá trị văn hóa mà còn dễ gây phản cảm. Ngược lại, khi được đầu tư nghiêm túc, đây có thể trở thành lợi thế cạnh tranh của phim Việt trong thị trường ngày càng cạnh tranh với phim ngoại.

Ở góc độ nhà sản xuất, việc quay về với văn hóa dân gian không đơn thuần là xu hướng, mà là lựa chọn chiến lược. Những câu chuyện về ma quỷ, thần linh, nghi lễ hay điều cấm kỵ trong đời sống dân gian vốn đã tồn tại sẵn, chỉ chờ được kể lại bằng ngôn ngữ điện ảnh. Tuy nhiên, trên thực tế không phải dự án nào cũng dễ dàng chinh phục khán giả. Đạo diễn Đỗ Quốc Trung nói: “Các câu chuyện có yếu tố địa phương là điều kiện cần nhưng tác phẩm ấy chỉ thực sự thuyết phục người xem nếu được đào sâu về tâm lý nhân vật, số phận con người trong những không gian ấy bằng ngôn ngữ điện ảnh. Nghĩa là những vùng đất, văn hóa bản địa không chỉ là phông nền minh họa mới lạ, cảnh quay đẹp kiểu du lịch mà cần được tiếp cận kỹ lưỡng, có chiều sâu gắn với thân phận con người vùng miền đó”.

Như vậy, yếu tố cốt lõi vẫn nằm ở kịch bản. Để có “bột gột nên hồ” đòi hỏi người làm phim phải hiểu sâu sắc nguồn gốc, ý nghĩa và cách vận hành của văn hóa trong đời sống. Do đó quá trình điền dã và nghiên cứu thực tế (câu chuyện, trang phục, hóa trang, văn hóa dân tộc) đóng vai trò then chốt. Đạo diễn Lưu Thành Luân cho rằng việc lắng nghe người dân, quan sát đời sống địa phương giúp cân bằng giữa tính chân thật và tính điện ảnh. Ranh giới giữa khai thác và lạm dụng yếu tố tâm linh, tín ngưỡng cũng là bài toán khó. Đạo diễn Pom Nguyễn (phim Quỷ nhập tràng) nhấn mạnh: “Phim ảnh là hư cấu, nhưng phải dựa trên những gì có thật trong đời sống và luôn giữ cốt lõi văn hóa dân gian”.

Theo ghi nhận từ các ê-kíp sản xuất, khó khăn lớn nhất nằm ở khâu nghiên cứu và xử lý chất liệu. Từ việc tìm kiếm hơn 30 ngôi chùa Khmer mà mỗi ngôi chùa đều phải sở hữu đúng kiến trúc, màu sắc đặc trưng của văn hóa bản địa tại Sóc Trăng, Trà Vinh đến việc đưa các điệu múa cổ như múa bóng rỗi, múa cúng trăng, múa chằn lên màn ảnh, tái hiện làng nghề mai táng ở Bảo Lộc, làng nghề dệt ở miền Tây Nam bộ... đều đòi hỏi công sức và chi phí lớn. Những chi tiết này không chỉ tạo hiệu ứng thị giác mà còn giúp khán giả “bước vào” không gian văn hóa một cách thuyết phục. “Chúng tôi không chỉ kể một câu chuyện kinh dị, chúng tôi muốn lan tỏa nét văn hóa độc đáo của miền Tây Nam Bộ qua lăng kính điện ảnh” - Đạo diễn Lưu Thành Luân khẳng định

Từ thực tế các phim công chiếu trong hai năm gần đây cho thấy, chất liệu kinh dị và tín ngưỡng dân gian đang dần vượt khỏi khuôn khổ “hù dọa” đơn thuần để chuyển sang hướng kể chuyện có chiều sâu hơn. Đại diện nhà sản xuất 856 PICTURES cho biết: “Nhóm làm phim đã tiến hành nghiên cứu các truyền thuyết, nghi lễ và quan niệm tâm linh lưu truyền lâu đời trong đời sống người Việt, đặc biệt tại khu vực Nam Bộ. Mục tiêu là xây dựng một thế giới điện ảnh có nền tảng văn hóa rõ ràng, được tiếp cận bằng sự tôn trọng, chắt lọc và trách nhiệm, thay vì khai thác yếu tố tâm linh như một công cụ tạo sự giật gân”.

Tăng về số lượng và chất lượng, cũng như doanh thu luôn khả quan cho thấy sức hút rõ nét của dòng phim kinh dị khai thác văn hóa và tín ngưỡng dân gian. Sự quan tâm của khán giả, đặc biệt là giới trẻ đối với những câu chuyện khai thác chất liệu dân gian, tâm linh cho thấy nhu cầu khám phá văn hóa bản địa đang gia tăng. Trong bối cảnh hội nhập, kho tàng văn hóa và tín ngưỡng dân gian nếu được khai thác đúng cách sẽ là “cửa ngõ” để phim điện ảnh Việt bứt phá, xây dựng thương hiệu riêng và từng bước tiếp cận thị trường quốc tế, nơi những câu chuyện mang đậm bản sắc luôn có chỗ đứng riêng.

Đan Khanh