Doanh nghiệp Việt mắc kẹt trong “bẫy giá trị trung bình”

DN nội vẫn ở đáy chuỗi giá trị

Việt Nam đang trở thành điểm trung chuyển quan trọng của chuỗi cung ứng toàn cầu trong bối cảnh nhiều tập đoàn đa quốc gia tái cấu trúc mạng lưới sản xuất. Hàng loạt dự án quy mô lớn xuất hiện cho thấy sức hút của thị trường ngày càng mở rộng nhờ vị trí địa kinh tế, ổn định chính trị và khả năng kết nối thương mại sâu hơn với các nền kinh tế lớn.

Tuy vậy, vị trí của DN nội địa trong chuỗi giá trị vẫn thay đổi khá chậm. Ở nhiều ngành sản xuất, tỷ lệ nội địa hóa còn thấp. Không ít DN Việt hiện mới tham gia ở các công đoạn gia công, lắp ráp, bao bì hoặc cung ứng linh kiện đơn giản. Các khâu tạo ra giá trị lớn như thiết kế sản phẩm, công nghệ lõi, dữ liệu vận hành và thương hiệu toàn cầu vẫn nằm trong tay các tập đoàn quốc tế. Điều này khiến nhiều DN nội tăng trưởng doanh thu nhưng khả năng tích lũy công nghệ và mở rộng vị thế trong chuỗi cung ứng còn hạn chế.

Luật sư Phạm Ngọc Hưng - Giám đốc Công ty Luật TNHH Phạm Hưng cho rằng, tốc độ tăng trưởng hiện nay chưa phản ánh đầy đủ năng lực tích lũy và khả năng sở hữu giá trị của khu vực DN trong nước. Đây cũng là lý do nhiều DN tăng trưởng doanh thu khá nhanh nhưng khả năng tích lũy công nghệ và giá trị sở hữu vẫn còn hạn chế.

Trong nhiều năm, lợi thế lao động giá rẻ giúp DN Việt tham gia khá nhanh vào mạng lưới sản xuất toàn cầu. Mô hình gia công cũng tạo điều kiện để nhiều DN mở rộng công suất và tích lũy đơn hàng. Khi chi phí lao động, logistics và tiêu chuẩn quốc tế cùng tăng lên, mô hình tăng trưởng dựa vào chi phí thấp dần bộc lộ giới hạn. Trước đây DN cạnh tranh bằng lao động rẻ, chi phí thấp. Bây giờ lợi thế đó đang mất dần khi lương, logistics và yêu cầu tiêu chuẩn cùng tăng lên. Nhiều DN đang rơi vào trạng thái “lưng chừng” khi chưa đủ mạnh về công nghệ, quản trị và thương hiệu để bước lên phân khúc cao hơn.

Điểm nghẽn nằm ở năng lực nội sinh

Một trong những hạn chế kéo dài nhiều năm của DN Việt là đầu tư cho công nghệ còn thấp. Không ít DN lựa chọn giải pháp mua công nghệ sẵn có để mở rộng sản xuất nhanh trong ngắn hạn. Cách tiếp cận này chưa tạo được nền tảng nghiên cứu - phát triển và năng lực công nghệ lõi. Khi chuỗi cung ứng toàn cầu chuyển mạnh sang mô hình nhà máy thông minh, tự động hóa và dữ liệu hóa, khoảng cách về năng suất bắt đầu xuất hiện rõ hơn.

Tuy nhiên, cảnh báo từ Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia (NIC) cho thấy, công nghệ sẽ khó phát huy hiệu quả nếu thiếu nền tảng công nghiệp hỗ trợ đủ mạnh. Điều này khiến DN Việt khó tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Năng lực công nghiệp hỗ trợ còn yếu khiến DN nội khó hình thành hệ sinh thái sản xuất đủ sâu. DN vẫn phải nhập phần lớn linh kiện, nguyên liệu hoặc phụ thuộc vào công nghệ của đối tác nước ngoài. Giá trị tạo ra vì thế còn khá mỏng và khả năng nâng cấp sản phẩm gặp nhiều giới hạn.

Bài toán quản trị cũng đang trở thành rào cản lớn. Nhiều DN mở rộng theo kiểu cơ học nhưng chưa chuẩn hóa vận hành và thiếu chiến lược dài hạn khiến DN khó đáp ứng các chuẩn quốc tế ngày càng khắt khe.

Chuỗi cung ứng toàn cầu hiện đặt ra yêu cầu rất cao về ESG, truy xuất nguồn gốc, quản trị dữ liệu và minh bạch vận hành. Đây là những lĩnh vực mà nhiều DN nội địa vẫn đang trong quá trình hoàn thiện.

Sự thiếu liên kết giữa các DN trong nước cũng khiến quá trình nâng cấp diễn ra chậm hơn. Trong khi nhiều quốc gia hình thành được các cụm liên kết ngành đủ mạnh để lan tỏa công nghệ và chia sẻ năng lực sản xuất, DN Việt vẫn phát triển khá phân tán.

Ông Nguyễn Trung Kiên - Tổng giám đốc CNCTech, cho rằng: “DN Việt rất khó bứt phá nếu tiếp tục đi riêng lẻ. Muốn tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu phải hình thành được hệ sinh thái tích hợp giữa sản xuất công nghệ cao, logistics và hạ tầng xanh. Khi có hệ sinh thái đủ mạnh, DN Việt mới có thể chuyển từ vai trò nhà cung ứng sang vị trí đối tác chiến lược”.

Một điểm nghẽn khác nằm ở năng lực sở hữu. Nhiều DN chấp nhận làm OEM trong thời gian dài mà chưa đầu tư đáng kể cho thương hiệu, sản phẩm riêng hay nghiên cứu phát triển. Điều này khiến DN khó kiểm soát giá trị tạo ra và rất khó mở rộng vị thế trên thị trường quốc tế. TS. Cấn Văn Lực cho rằng: “ Điều quan trọng của DN nội địa không chỉ là hiện diện trong mạng lưới sản xuất quốc tế mà phải từng bước làm chủ công nghệ, tham gia vào các khâu có giá trị gia tăng cao như thiết kế, R&D và đổi mới sáng tạo”.

Trong 5-10 năm tới, theo Luật sư Phạm Ngọc Hưng, yếu tố quyết định sẽ nằm ở khả năng tạo ra giá trị riêng. “DN phải có cái của mình… có công nghệ riêng, thương hiệu riêng, dữ liệu khách hàng riêng hoặc ít nhất là năng lực sản xuất đủ đặc biệt để không dễ bị thay thế”.

Minh Hào