“Xem đúng, xem sạch”: Khi bản quyền World Cup được xem là văn hóa tiêu dùng

Tại tọa đàm “Bản quyền World Cup: Trách nhiệm xem đúng, xem sạch” do Trung tâm Truyền hình Việt Nam khu vực Nam Bộ (VTV9) tổ chức ngày 29/4 tại TP.HCM, câu chuyện bản quyền đã được nhìn nhận không chỉ dưới góc độ pháp lý, mà còn mở rộng thành vấn đề văn hóa, kinh tế và hành vi tiêu dùng trong thời đại số.

Phát biểu tại tọa đàm, đại diện VTV cho biết, việc tuân thủ bản quyền không chỉ là yêu cầu pháp lý mà còn là yếu tố nền tảng để xây dựng một thị trường nội dung số minh bạch, bền vững.

Theo đó, Đài Truyền hình Việt Nam hiện là đơn vị sở hữu quyền phát sóng World Cup tại Việt Nam. Các tổ chức, doanh nghiệp muốn khai thác thương mại các trận đấu cần tuân thủ quy định và được cấp phép hợp pháp, nhằm đảm bảo quyền lợi cho các bên liên quan cũng như chất lượng phục vụ khán giả.

Thông điệp “xem đúng, xem sạch” được nhấn mạnh không chỉ hướng tới người xem cá nhân mà còn tới các đơn vị kinh doanh dịch vụ, đặc biệt trong bối cảnh việc phát sóng trái phép, chia sẻ lậu trên nền tảng số vẫn còn diễn ra phổ biến.

Hành vi tiêu dùng nội dung trong thời đại số

Tại phiên thảo luận, các chuyên gia cho rằng, việc người dùng dễ dàng tiếp cận các nguồn phát sóng miễn phí nhưng không hợp pháp đang tạo ra “vùng xám” trong nhận thức, khiến vấn đề bản quyền chưa được coi trọng đúng mức. Đặc biệt, mô hình “xem chung” các trận đấu World Cup, vốn đã trở thành thói quen phổ biến tại Việt Nam trong nhiều kỳ giải trước.

Theo TS. Dương Đức Minh - Phó viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển Kinh tế và Du lịch TP.HCM, việc tụ tập xem bóng đá tại quán cà phê, nhà hàng hay các không gian công cộng mang lại trải nghiệm cảm xúc mạnh mẽ, khi người hâm mộ được hòa mình vào không khí tập thể, chia sẻ niềm vui, sự hồi hộp và những khoảnh khắc bùng nổ. Tuy nhiên, nếu chỉ dừng ở hình thức tự phát thì giá trị mang lại sẽ hạn chế và khó tạo thành một cấu trúc kinh tế bền vững. Ngược lại, nếu được tổ chức bài bản, có kiểm soát và gắn với yếu tố hợp pháp thì hoàn toàn có thể trở thành một dạng tài nguyên kinh tế - du lịch giàu tiềm năng .

Cũng theo TS. Minh, giá trị của hoạt động này không chỉ nằm ở doanh thu mà còn ở khía cạnh biểu tượng, nơi người tham gia thể hiện trách nhiệm, văn hóa tiêu dùng và sự tôn trọng không gian cộng đồng.

Khoảng trống nhận thức của người tiêu dùng về bản quyền

Nhận định một thực tế chung, các diễn giả cho rằng hiện nay, nhiều người vẫn nhầm lẫn giữa quyền xem cá nhân và quyền trình chiếu công cộng, cho rằng chỉ cần mua gói truyền hình trả tiền là có thể sử dụng nội dung theo bất kỳ hình thức nào. Thực tế, việc tổ chức chiếu các trận đấu cho đông người tại không gian kinh doanh hoặc công cộng đòi hỏi phải có sự cấp phép riêng từ đơn vị sở hữu bản quyền.

Theo ông Lê Phụng Hào - Ủy viên Ban Chấp hành Hội Sở hữu trí tuệ TP.HCM, đây chính là “vùng xám” phổ biến hiện nay, khi nhiều người tiêu dùng hành xử theo thói quen mà chưa nhận thức đầy đủ về quy định pháp lý, dẫn đến việc vô tình vi phạm mà không ý thức rõ ràng . Ông nhấn mạnh rằng quyền xem cá nhân và quyền trình chiếu công cộng là hai phạm vi hoàn toàn khác nhau, và nếu không phân định rõ, thị trường sẽ tiếp tục tồn tại những hành vi lệch chuẩn.

Chuyển dịch hành vi từ “xem cho tiện” sang “xem có trách nhiệm”

Theo TS. Dương Đức Minh, hành vi tiêu dùng luôn đi qua ba bước là nhận thức, thái độ và hành vi, vì vậy nếu muốn thay đổi cách người dân tiếp cận nội dung, cần bắt đầu từ việc nâng cao nhận thức. Khi người tiêu dùng hiểu rằng việc lựa chọn xem hợp pháp không chỉ là tuân thủ pháp luật mà còn là cách để tận hưởng trọn vẹn giá trị của sự kiện, họ sẽ tự điều chỉnh hành vi theo hướng tích cực hơn. Trong bối cảnh nội dung số phát triển mạnh mẽ, người xem có thể tiếp cận nhiều nguồn phát khác nhau nhưng không phải nguồn nào cũng đảm bảo chất lượng, độ tin cậy và tính hợp pháp, do đó việc lựa chọn nguồn chính thống không chỉ nâng cao trải nghiệm mà còn góp phần tạo ra môi trường nội dung lành mạnh.

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Lê Phụng Hào cho rằng bản quyền không nên được nhìn nhận đơn thuần là chi phí mà cần được xem là một tài sản có thể khai thác để tạo lợi thế cạnh tranh. Theo ông, văn hóa xem chung tại Việt Nam là một “mỏ vàng” kinh tế nếu được tổ chức đúng cách, đặc biệt trong bối cảnh World Cup 2026 có quy mô mở rộng với số trận đấu tăng lên đáng kể, kéo theo nhu cầu xem tập thể gia tăng mạnh. Khi các điểm chiếu được cấp phép hợp pháp, doanh nghiệp không chỉ thu hút được lượng khách lớn mà còn có thể xây dựng không gian trải nghiệm chất lượng, thu hút nhà tài trợ và gia tăng giá trị thương hiệu. Ông Hào cũng nhấn mạnh rằng bản quyền không phải là rào cản mà chính là “tài sản” giúp doanh nghiệp xây dựng uy tín và tạo lợi thế cạnh tranh bền vững.

Từ kinh nghiệm quốc tế, các diễn giả cho biết nhiều quốc gia đã phát triển mô hình fan zone thành một phần quan trọng của nền kinh tế sự kiện, tạo ra nguồn thu lớn từ du lịch, dịch vụ và quảng cáo, đồng thời nâng cao ý thức tôn trọng bản quyền trong cộng đồng. Những mô hình này cho thấy khi hoạt động xem chung được tổ chức hợp pháp và chuyên nghiệp, nó không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn góp phần xây dựng hình ảnh văn minh cho xã hội. Đây cũng là hướng đi mà Việt Nam có thể tham khảo trong quá trình hoàn thiện thị trường nội dung số.

Xây dựng được văn hóa “xem đúng, xem sạch”

Bên cạnh yếu tố kinh tế, tọa đàm cũng nhấn mạnh khía cạnh văn hóa của việc xem bóng đá. Theo các chuyên gia, hành vi tiêu dùng nội dung phản ánh mức độ văn minh và ý thức cộng đồng của xã hội. Ở nhiều quốc gia phát triển, việc trả phí để xem các sự kiện thể thao lớn là điều bình thường, được xem như một cách thể hiện sự tôn trọng đối với giá trị nội dung. Trong khi đó, tại Việt Nam, dù nhận thức đang dần được cải thiện nhưng vẫn cần thêm thời gian để hình thành thói quen tiêu dùng chính thống. Việc “xem sạch” vì thế không chỉ là câu chuyện tuân thủ pháp luật mà còn là biểu hiện của trách nhiệm cá nhân đối với cộng đồng và sự phát triển chung của thị trường.

Để xây dựng được văn hóa “xem đúng, xem sạch”, các chuyên gia cho rằng cần sự phối hợp của nhiều bên, trong đó đơn vị sở hữu bản quyền đóng vai trò trung tâm trong việc cung cấp nội dung và cơ chế cấp phép minh bạch, doanh nghiệp là lực lượng triển khai và khai thác giá trị, người tiêu dùng là yếu tố quyết định thông qua lựa chọn của mình, còn cơ quan quản lý giữ vai trò hoàn thiện hành lang pháp lý và giám sát thực thi. Khi các yếu tố này kết nối hiệu quả, thị trường nội dung sẽ vận hành theo hướng lành mạnh và bền vững hơn.

Khép lại tọa đàm, thông điệp “xem đúng, xem sạch” được nhấn mạnh như một định hướng thay đổi nhận thức và hành vi trong cộng đồng. Trong một thế giới nội dung mở, người xem có nhiều lựa chọn hơn bao giờ hết, nhưng chính những lựa chọn đó sẽ quyết định tương lai của thị trường. Việc lựa chọn xem hợp pháp không chỉ mang lại trải nghiệm tốt hơn mà còn góp phần xây dựng một môi trường nội dung chuyên nghiệp, nơi giá trị được tôn trọng và phát triển lâu dài, qua đó biến World Cup không chỉ là ngày hội bóng đá mà còn là cơ hội để nâng tầm văn hóa tiêu dùng tại Việt Nam.

Ý Nhi