40 năm Đổi Mới của Việt Nam qua lăng kính 25 con người
Bốn mươi năm sau dấu mốc Đổi Mới năm 1986, câu chuyện phát triển của Việt Nam không còn chỉ là những con số tăng trưởng hay các chỉ số vĩ mô. Trong cuốn sách “40 năm từ Đổi Mới đến hôm nay - 25 con người làm nên sự khác biệt”, hai tác giả Sam Van và Sam Korsmoe lựa chọn một cách tiếp cận khác: Kể lại hành trình chuyển mình của cả một quốc gia thông qua những con người cụ thể - những người đã trực tiếp góp phần biến cải cách thành hiện thực.
Sáu chương sách tương ứng với các giai đoạn phát triển then chốt từ những năm đầu cải cách đầy thử nghiệm, giai đoạn bị cấm vận, đến thời kỳ mở cửa tài chính, bùng nổ thương mại tự do, và gần đây nhất là cú sốc Covid-19 cùng bước chuyển sang kinh tế công nghệ cao. Mỗi giai đoạn đều gắn với những quyết định mang tính bước ngoặt nhưng thay vì mô tả bằng nghị quyết hay chính sách, sách “giải mã” chúng thông qua hành động của những cá nhân cụ thể đứng phía sau.
25 nhân vật được lựa chọn không chỉ đại diện cho nhiều lĩnh vực từ doanh nhân, nhà cải cách đến những người mở đường trong hội nhập, mà còn hiện lên rất cụ thể qua những gương mặt quen thuộc. Đó là bà Phạm Chi Lan - người kiên trì thúc đẩy cải cách thể chế; kiến trúc sư Ngô Viết Nam Sơn với những trăn trở về phát triển đô thị hiện đại; hay ông Nguyễn Đình Lương - một trong những gương mặt gắn với các tiến trình hội nhập quan trọng. Ở khu vực kinh tế tư nhân và thị trường, có thể kể đến ông Lý Quí Trung, ông Võ Quang Huệ, ông Trịnh Bằng… Đáng chú ý, cuốn sách không chỉ dừng ở các nhân vật trong nước. Một phần quan trọng nội dung dành cho những người nước ngoài đã chọn Việt Nam làm nơi lập nghiệp, tiêu biểu như Bradley Lalonde - người đặt nền móng cho sự hiện diện của ngân hàng quốc tế tại Việt Nam. Họ không chỉ mang theo vốn hay công nghệ, mà còn mang theo cách nhìn khác về thị trường Việt Nam, từ đó góp phần định hình các chuẩn mực mới về quản trị, tài chính và hội nhập.
Đi sâu vào nội dung, cuốn sách cho thấy Đổi Mới không phải là một quá trình tuyến tính. Những năm đầu là chuỗi thử - sai liên tục, nơi các cá nhân tiên phong phải tự tìm đường trong bối cảnh thiếu khung pháp lý rõ ràng.
Trong dòng hồi ức ấy, câu chuyện của chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan trở thành một lát cắt điển hình. Bà nhớ lại năm 1993, khi kinh tế tư nhân vẫn bị trói buộc trong cơ chế “xin - cho”, việc một người muốn khởi nghiệp lại phải “xin phép để được trở thành doanh nghiệp”. Với bà, đó là một nghịch lý không thể chấp nhận: Kinh doanh không thể là đặc ân, mà phải là quyền tự do cơ bản.
Những tranh luận gay gắt của bà và các trí thức trong “Nhóm Thứ Sáu” khi đó không chỉ dừng ở phản biện, mà từng bước tác động vào tư duy chính sách. Điều đáng nói là những ý tưởng này đã gặp được một đầu mối đủ bản lĩnh để lắng nghe - Võ Văn Kiệt. Sự kết nối giữa tư duy cải cách từ bên ngoài và quyết tâm chính trị từ bên trong đã tạo ra một cơ chế chưa từng có: Tổ Tư vấn của Thủ tướng. Từ nền tảng đó, Luật Doanh nghiệp 1999 ra đời - một bước ngoặt thực sự, giải phóng năng lượng kinh doanh trong xã hội.
Ở một lát cắt khác của lịch sử, câu chuyện của Bradley Lalonde lại cho thấy một góc nhìn từ bên ngoài vào Việt Nam thời hậu cấm vận. Ông nhớ lại chuyến xe Mercedes đưa cựu Tổng thống George H. W. Bush tới Hà Nội năm 1995 - một biểu tượng cho việc nối lại quan hệ và khơi thông dòng vốn quốc tế.
Là người trực tiếp thiết lập chi nhánh Citibank đầu tiên tại Việt Nam, ông không nhìn thị trường này qua lăng kính rủi ro, mà nhìn thấy một thứ khác: Con người. Theo ông, tinh thần doanh nhân ở Việt Nam “rất cao”, khát vọng làm giàu gần như là bản năng. Chính điều đó khiến ông cảm thấy “như cá gặp nước” khi làm việc tại đây…
Cuốn sách còn tái hiện quá trình hình thành thị trường tài chính và môi trường kinh doanh hiện đại tại Việt Nam. Đây không phải là kết quả tự nhiên, mà là sản phẩm của những cá nhân dám đi trước khung khổ, thử nghiệm những mô hình chưa từng có tiền lệ. Những câu chuyện về gọi vốn, niêm yết, hay xây dựng chuẩn mực quản trị cho thấy thị trường không chỉ được “mở ra” bằng chính sách, mà được “làm nên” bởi những người trực tiếp tham gia và chấp nhận rủi ro.
Cuốn sách cũng dành dung lượng đáng kể để phân tích sự chuyển dịch thế hệ - một yếu tố then chốt của Đổi Mới. Thế hệ từng học tập tại Đông Âu mang về tư duy kỹ trị và kỷ luật công nghiệp; thế hệ du học phương Tây đem theo tư duy thị trường và quản trị hiện đại; trong khi đó, lớp doanh nhân nội địa lại thể hiện khả năng thích nghi cực cao trong điều kiện hạn chế. Sự giao thoa giữa các thế hệ này tạo nên một cấu trúc phát triển không đồng nhất nhưng linh hoạt - điều giải thích vì sao Việt Nam có thể đi nhanh trong một số lĩnh vực dù xuất phát điểm thấp.
Một điểm đáng giá khác của cuốn sách là khả năng kết nối giữa quá khứ và tương lai. Không dừng lại ở việc tái hiện hành trình đã qua, tác phẩm đặt ra câu hỏi: Điều gì sẽ giúp Việt Nam đạt được mục tiêu trở thành quốc gia thu nhập cao vào năm 2045? Câu trả lời, theo tinh thần của cuốn sách, vẫn nằm ở con người, ở khả năng thích nghi, sáng tạo và hợp tác trong bối cảnh mới.
Ông Trương Gia Bình - Chủ tịch hội đồng quản trị của Tập đoàn FPT cho rằng cuốn sách không kể câu chuyện của chính sách, mà là câu chuyện của những con người dám phá vỡ rào cản và mở đường. Những câu chuyện của họ truyền cảm hứng, bởi vì họ thực sự đã tạo ra sự khác biệt cho Việt Nam.