Luật đô thị đặc biệt: “Chìa khóa” mở không gian phát triển mới cho TP.HCM
Việc xây dựng Luật đô thị đặc biệt cho TP.HCM không chỉ nhằm tháo gỡ các điểm nghẽn trước mắt, mà còn hướng đến một mục tiêu lớn hơn: kiến tạo không gian phát triển mới và tái định vị vai trò của thành phố trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt.
Ngày 4/4, UBND TP.HCM phối hợp với Đại học Quốc gia TP.HCM tổ chức hội thảo tham vấn chuyên gia về dự thảo Luật đô thị đặc biệt với chủ đề “Chính sách đột phá và không gian phát triển cho TP.HCM trong kỷ nguyên mới”, thu hút nhiều chuyên gia, nhà khoa học tham gia đóng góp ý kiến.
Từ cơ chế đặc thù đến thể chế vượt trội
Phát biểu tại hội thảo, ông Nguyễn Mạnh Cường - Phó Chủ tịch UBND TP.HCM cho biết thành phố không còn dừng ở việc xin thêm cơ chế đặc thù, mà hướng tới xây dựng một hành lang pháp lý ở cấp độ cao hơn, đủ sức giải phóng nguồn lực và tạo động lực tăng trưởng mới. Theo ông, Luật đô thị đặc biệt phải đánh dấu sự chuyển đổi từ “cơ chế đặc thù” sang “thể chế vượt trội”, từ “xin - cho” sang “trao quyền - chịu trách nhiệm”, đồng thời chuyển từ mô hình quản lý hành chính sang quản trị đô thị hiện đại.
Ông cũng nhấn mạnh ba nguyên tắc cốt lõi trong xây dựng luật, gồm trao quyền tự chủ thực chất cho chính quyền thành phố; luật hóa các vấn đề thực tiễn còn vướng mắc; và phát huy tối đa các lợi thế đặc thù. Đây được xem là nền tảng để TP.HCM chuyển sang một giai đoạn phát triển mới với yêu cầu tăng trưởng cao và bền vững hơn.
Theo PGS.TS Đỗ Phú Trần Tình - Viện trưởng Viện Phát triển chính sách Đại học Quốc gia TP.HCM, Trường Đại học Kinh tế - Luật, việc xây dựng Luật đô thị đặc biệt cần bắt đầu từ việc định vị lại vai trò phát triển của TP.HCM trong bối cảnh mới. Ông cho rằng thành phố phải được xác lập là trung tâm kinh tế - tài chính - đổi mới sáng tạo của cả nước, đồng thời là cực tăng trưởng của vùng phía Nam và cửa ngõ hội nhập quốc tế.
Trên cơ sở đó, ông đề xuất 7 định vị chiến lược, trong đó nhấn mạnh TP.HCM cần vận hành như một trung tâm điều phối các nguồn lực chiến lược của quốc gia, nơi hội tụ và phân bổ hiệu quả vốn, nhân lực, công nghệ và tri thức. Khi quy mô kinh tế đã đạt ngưỡng lớn, động lực tăng trưởng không còn đến từ mở rộng đầu vào mà phụ thuộc vào hiệu quả phân bổ nguồn lực, do đó vai trò điều phối của thành phố trở nên đặc biệt quan trọng.
Cần một đạo luật “may đo” riêng cho TP.HCM
Góp ý cho dự thảo luật, PGS.TS Tô Văn Hòa - Hiệu trưởng Trường Đại học Luật Hà Nội cho rằng Luật đô thị đặc biệt phải là khung pháp lý được thiết kế riêng cho TP.HCM, đủ đặc thù và tương xứng với vị thế của một siêu đô thị. Theo ông, đây không chỉ là công cụ phục vụ phát triển của thành phố, mà còn có thể trở thành hình mẫu cho các đô thị khác trong tương lai.
Đồng quan điểm, GS.TS Phạm Hồng Thái cho rằng nhiều quốc gia trên thế giới đều xây dựng các đạo luật riêng cho những đô thị lớn nhằm đảm bảo tính ổn định và phù hợp với đặc thù phát triển. Trong khi đó, PGS.TS Vũ Minh Khương (Đại học Quốc gia Singapore) nhấn mạnh tên gọi của luật cũng cần phản ánh rõ phạm vi điều chỉnh, và “Luật đô thị đặc biệt TP.HCM” sẽ là công cụ quan trọng giúp thành phố duy trì tăng trưởng hai con số và đóng góp lớn hơn cho nền kinh tế.
Điểm nghẽn không chỉ nằm ở thể chế
Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cảnh báo rằng việc ban hành luật chỉ là điều kiện cần. TS. Huỳnh Thế Du (Trường Chính sách công và Quản lý Fulbright) cho rằng TP.HCM đã có nhiều cơ chế đặc thù trong hơn một thập niên qua nhưng chưa tạo được đột phá rõ rệt. Theo ông, yếu tố quyết định nằm ở cách vận hành thực tế của bộ máy, đặc biệt là “thể chế phi chính thức” - tức cách phối hợp, xử lý công việc và tinh thần dám làm trong đội ngũ thực thi.
Ông nhấn mạnh rằng nếu không thay đổi cách làm, ngay cả khi được trao quyền rộng hơn, thành phố vẫn khó bứt phá. Quan điểm này cũng được TS. Huỳnh Thanh Điền chia sẻ khi cho rằng TP.HCM cần hướng tới trạng thái “được làm, làm được và dám làm”, đồng thời phải có cơ chế bảo vệ cán bộ để thúc đẩy tinh thần chủ động và sáng tạo trong thực thi chính sách.
Một trong những nội dung trọng tâm được các chuyên gia nhấn mạnh là cơ chế tài chính. TS Huỳnh Thanh Điền cho rằng TP.HCM cần chuyển từ tư duy “quản lý ngân sách” sang “kiến tạo tài chính phát triển”, trong đó tăng quyền tự chủ tài khóa, mở rộng các nguồn thu và áp dụng các công cụ huy động vốn hiện đại.
Cùng quan điểm, GS.TS Nguyễn Kỳ Phùng nhận định nếu không có cơ chế tài chính vượt trội, các cơ chế khác cũng khó đi vào thực tế. Do đó, Luật đô thị đặc biệt cần tạo ra các công cụ tài chính đủ mạnh để nâng cao năng lực cạnh tranh quốc tế của TP.HCM.
Mở rộng không gian phát triển mới
Bên cạnh việc tháo gỡ các điểm nghẽn hiện hữu, các chuyên gia cho rằng luật cần mở ra các không gian phát triển mới cho TP.HCM. Điều này bao gồm phát triển trung tâm tài chính quốc tế, hạ tầng số, không gian ngầm, logistics, kinh tế biển và các khu công nghệ cao.
PGS.TS Trần Hoàng Ngân nhấn mạnh rằng trước khi nghĩ đến những mô hình mới, luật cần giải quyết dứt điểm các tồn tại hiện hữu; đồng thời, phải tạo nền tảng để phát triển các động lực tăng trưởng mới như thương mại tự do, công nghiệp công nghệ cao và dịch vụ chất lượng cao.
Theo kế hoạch, TP.HCM đang hoàn thiện dự thảo Luật đô thị đặc biệt để trình các cấp có thẩm quyền và hướng tới trình Quốc hội vào cuối năm 2026. Dự thảo gồm 10 chương, bao quát toàn diện các lĩnh vực phát triển đô thị.
Việc ban hành đạo luật này được kỳ vọng sẽ tạo ra bước ngoặt thể chế cho TP.HCM, không chỉ giúp tháo gỡ các rào cản kéo dài mà còn mở ra một chu kỳ tăng trưởng mới. Trong bối cảnh đó, Luật đô thị đặc biệt được xem là “chìa khóa” để thành phố phát huy tối đa tiềm năng, nâng cao năng lực cạnh tranh và tiếp tục giữ vai trò đầu tàu của nền kinh tế.