Đừng tiết kiệm sai chỗ: Góc nhìn về tuyển dụng kế toán và quản trị rủi ro thuế trong doanh nghiệp

Không ít doanh nghiệp kỳ vọng một nhân sự kế toán có thể kiêm nhiệm nhiều chức năng như kế toán thuế, kế toán nội bộ, bảo hiểm, nhân sự, hành chính… nhưng mức đãi ngộ lại ở ngưỡng tối thiểu nhằm tối ưu chi phí vận hành. Cách tiếp cận này có thể mang lại hiệu quả ngắn hạn về chi phí, song tiềm ẩn nhiều rủi ro trong dài hạn.

Trong nhận thức của nhiều doanh nghiệp, kế toán vẫn chủ yếu là công việc ghi chép số liệu, lập báo cáo và thực hiện nghĩa vụ kê khai định kỳ. Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện nay, vai trò của kế toán đã mở rộng đáng kể.

Một hệ thống kế toán hiệu quả cần đảm bảo đồng thời nhiều chức năng: tuân thủ pháp luật thuế, phù hợp chuẩn mực kế toán, kiểm soát chứng từ và dòng tiền, hỗ trợ quản trị tài chính, đồng thời phát hiện sớm các rủi ro pháp lý.

Khi một nhân sự phải đảm nhiệm quá nhiều đầu việc trong khi thiếu nguồn lực và cơ chế hỗ trợ, nguy cơ sai sót hoặc bỏ sót rủi ro là khó tránh khỏi. Đáng chú ý, các sai sót này thường không bộc lộ ngay mà chỉ được phát hiện khi cơ quan thuế tiến hành thanh tra sau nhiều năm.

Đặc biệt, trong bối cảnh chính sách kế toán thay đổi - như việc Thông tư 99/2025/TT-BTC thay thế Thông tư 200/2014/TT-BTC yêu cầu đối với kế toán ngày càng cao, đòi hỏi phải hiểu sâu bản chất nghiệp vụ, kể cả những khái niệm mới như “tài sản sinh học”.

Thực tế cho thấy, nhiều doanh nghiệp khi bị thanh tra thuế phải đối mặt với chi phí khắc phục rất lớn, bao gồm: truy thu thuế nhiều năm (có thể gấp nhiều lần số thuế ban đầu), tiền phạt hành chính, tiền chậm nộp và chi phí điều chỉnh lại hồ sơ kế toán.

Trong không ít trường hợp, tổng chi phí phát sinh cao gấp nhiều lần khoản chi phí mà doanh nghiệp từng “tiết kiệm” được từ việc không đầu tư đúng mức cho hệ thống kế toán và kiểm soát tuân thủ.

Nghiêm trọng hơn, nếu sai phạm liên quan đến hành vi như trốn thuế, sử dụng hóa đơn không hợp pháp hoặc gian lận sổ sách, doanh nghiệp còn đối mặt với rủi ro pháp lý và thậm chí là trách nhiệm hình sự, ảnh hưởng trực tiếp đến uy tín thương hiệu.

Một trong những yếu tố làm gia tăng rủi ro tuân thủ là tốc độ thay đổi nhanh của hệ thống pháp luật. Trong những năm gần đây, doanh nghiệp liên tục phải cập nhật các quy định mới liên quan đến hóa đơn điện tử, quản lý thuế, giao dịch liên kết, chống chuyển giá, quản lý dòng tiền, vay nước ngoài và chế độ kế toán.

Sự thay đổi nhanh chóng khiến việc hiểu đúng và áp dụng đúng quy định trở thành thách thức, ngay cả với những người làm nghề chuyên sâu. Không hiếm trường hợp cùng một vấn đề nhưng cách hướng dẫn từ các cơ quan chức năng lại có sự khác biệt.

Trong bối cảnh đó, việc kỳ vọng một kế toán đơn lẻ có thể theo kịp toàn bộ hệ thống pháp luật là điều không thực tế.

Việc đẩy mạnh chuyển đổi số và ứng dụng dữ liệu lớn (Big Data) trong quản lý thuế đã giúp cơ quan chức năng phát hiện nhiều sai phạm. Những lỗi phổ biến có thể kể đến như: không ghi nhận đầy đủ doanh thu, không xuất hóa đơn, lập khống chi phí, kê khai sai thời điểm, không thực hiện đúng nghĩa vụ góp vốn, hoặc vi phạm quy định trong hoạt động xuất nhập khẩu và gia công.

Đáng lưu ý, nhiều doanh nghiệp không đáp ứng đủ điều kiện về năng lực sản xuất theo quy định, dẫn đến mất quyền áp dụng thuế suất ưu đãi, dù hồ sơ chứng từ đầy đủ.

Theo số liệu ngành thuế, năm 2024 có hơn 62.900 cuộc thanh tra, với tổng số tiền kiến nghị xử lý trên 62.700 tỷ đồng. Năm 2025, con số này tiếp tục duy trì ở mức cao, với khoảng 65.000 cuộc thanh tra. Phạm vi kiểm soát ngày càng mở rộng, đặc biệt trong lĩnh vực thương mại điện tử, không còn “vùng trống” đối với bất kỳ nhóm đối tượng nào.

Một điểm yếu phổ biến tại nhiều doanh nghiệp Việt Nam là thiếu cơ chế rà soát định kỳ từ các đơn vị độc lập. Trong khi đó, tại các doanh nghiệp đa quốc gia, việc lập ngân sách, dự báo, chuẩn hóa dữ liệu, rà soát tuân thủ thuế và kiểm tra hồ sơ kế toán định kỳ là thông lệ.

Những cơ chế này giúp phát hiện sớm rủi ro trước khi cơ quan chức năng vào cuộc. Ngược lại, nhiều doanh nghiệp trong nước chỉ tìm đến tư vấn khi vấn đề đã phát sinh, khiến chi phí xử lý tăng cao.

Từ góc độ quản trị hiện đại, chi phí dành cho kế toán và tuân thủ không nên được xem là gánh nặng, mà là khoản đầu tư cho sự an toàn và phát triển bền vững.

Một mô hình hiệu quả cần bao gồm: đội ngũ kế toán đủ năng lực, quy trình kiểm soát nội bộ rõ ràng, sự hỗ trợ từ chuyên gia thuế - pháp lý và cơ chế rà soát định kỳ độc lập.

Những yếu tố này không chỉ giúp giảm thiểu rủi ro mà còn góp phần tối ưu nghĩa vụ thuế hợp pháp, nâng cao tính minh bạch, tăng uy tín với đối tác và hỗ trợ chiến lược tài chính dài hạn.

Tiết kiệm chi phí là yêu cầu tất yếu trong quản trị doanh nghiệp. Tuy nhiên, tiết kiệm sai chỗ có thể dẫn đến những hệ quả tài chính và pháp lý nghiêm trọng hơn nhiều lần.

Thực tế cho thấy, nhiều doanh nghiệp đã phải trả giá đắt để xử lý các sai sót tích lũy trong nhiều năm. Vì vậy, thay vì cắt giảm chi phí tuân thủ, doanh nghiệp cần chuyển sang tư duy phân bổ ngân sách hợp lý cho hệ thống kiểm soát và quản trị rủi ro.

Đầu tư đúng cho tuân thủ không chỉ giúp doanh nghiệp tránh rủi ro mà còn là nền tảng cho sự phát triển bền vững trong dài hạn

Andrew Tran