Trung Quốc khó tránh khỏi cú sốc năng lượng
Cuộc chiến giữa Mỹ và Israel với Iran đã gây ra cú sốc năng lượng lan khắp châu Á, nơi phụ thuộc nhiều vào nguồn cung từ Trung Đông. Giữa tình huống này, sự chuẩn bị kéo dài nhiều năm đang giúp Trung Quốc tạm thời trụ vững trước cú sốc năng lượng thế giới. Nhưng, bất chấp nguồn năng lượng tái tạo và dự trữ, nước này khó tránh khỏi việc sẽ gặp khó khăn.
Tấm đệm chính sách và giới hạn của nó
Một trong những cách Bắc Kinh đang sử dụng để giảm tác động từ biến động giá dầu là cơ chế điều chỉnh giá trong nước. Theo công thức áp dụng từ năm 2016, giá xăng dầu bán lẻ tại Trung Quốc không biến động hoàn toàn theo thị trường quốc tế. Khi giá dầu thế giới tăng quá nhanh, mức tăng trong nước sẽ được làm mượt, thậm chí bị đóng băng nếu vượt quá 130 USD/thùng. Cơ chế này giúp người tiêu dùng tránh được những cú sốc tức thời. Ví dụ, trong giai đoạn giá dầu toàn cầu tăng mạnh từ năm 2020 đến 2022, chỉ khoảng 75% mức tăng được chuyển vào giá nội địa, theo ước tính của Ngân hàng Thế giới.
Các phương án khác cũng đang được thực hiện. Như một biện pháp khẩn cấp, cơ quan kế hoạch của Trung Quốc đã cấm xuất khẩu các sản phẩm tinh chế, gồm xăng, dầu diesel và nhiên liệu máy bay. Các nhà máy lọc dầu nhỏ, độc lập của nước này, vốn tập trung ở tỉnh Sơn Đông đang bận rộn chế biến dầu thô của Iran, loại dầu vẫn được phép đi qua eo biển. Và nếu chiến tranh kéo dài, Trung Quốc có thể phải sử dụng nguồn dự trữ dầu chiến lược khổng lồ đã tích trữ khi giá dầu thấp vào năm ngoái. Dù không công bố chính thức, nhiều ước tính cho rằng Trung Quốc có khoảng 1,4 tỷ thùng dầu dự trữ, đủ để giảm sốc trong trường hợp nguồn cung toàn cầu đứt gãy.
Vấn đề cốt lõi nằm ở cấu trúc tiêu thụ năng lượng của Trung Quốc. Nước này sản xuất nhiều dầu hơn Kuwait hay Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE), gồm cả xăng và các loại nhiên liệu lỏng tinh chế khác. Sản lượng của Trung Quốc cũng vượt trội so với Iraq. Tuy nhiên, nước này cũng tiêu thụ năng lượng hơn cả Mỹ, Nga và Ấn Độ cộng lại, một con số lớn hơn nhiều so với sản lượng trong nước. Trong khi than đá là nguồn năng lượng chủ đạo, dầu mỏ vẫn chiếm hơn 18% tổng cơ cấu năng lượng - một tỷ lệ đủ lớn để tạo ra rủi ro hệ thống.
Dù sản lượng dầu thô của Trung Quốc khá tốt, nước này vẫn phụ thuộc vào nhập khẩu dầu mỏ để đáp ứng khoảng 13-14% nhu cầu năng lượng và hơn một nửa số dầu nhập khẩu này đến từ Trung Đông. Điều này khiến nền kinh tế lớn thứ hai thế giới đặc biệt nhạy cảm với các cú sốc địa chính trị tại khu vực này. Dù một phần dầu có thể được vận chuyển qua các tuyến thay thế thay vì qua eo biển Hormuz, sự không tương thích về chất lượng dầu hoặc chi phí logistics cao hơn khiến việc thay thế không hề dễ.
Một trong những lợi thế đặc biệt của Trung Quốc là khả năng tiếp cận nguồn dầu từ Iran. Theo công ty dữ liệu Kpler, trung bình khoảng 1,3 đến 1,4 triệu thùng dầu của Iran đã được vận chuyển qua eo biển trong tháng này. Con số đó tương đương khoảng 90% lượng dầu trước chiến tranh và phần lớn số dầu này được vận chuyển đến Trung Quốc. Tuy nhiên, đây là lợi thế mang tính tình thế và tiềm ẩn rủi ro.
Các công ty dầu khí quốc gia của Trung Quốc không dám động đến loại dầu này vì lo sợ các lệnh trừng phạt của phương Tây sẽ cắt đứt họ khỏi hệ thống tài chính toàn cầu lấy USD làm trung tâm. Nhưng các nhà máy lọc dầu nhỏ bé, chiếm khoảng một phần tư sản lượng của Trung Quốc, lại sẵn lòng mua dầu của Iran, thường thanh toán bằng CNY, theo Kpler. Điều này khiến việc nhập khẩu phụ thuộc vào các đơn vị nhỏ hơn, kém ổn định hơn.
Tác động lan tỏa đến toàn nền kinh tế
Dù có nhiều biện pháp giảm thiểu, Trung Quốc không thể hoàn toàn miễn nhiễm với cú sốc năng lượng. Các giải pháp nói trên cũng chỉ là ngắn hạn và lợi thế của Trung Quốc không phải lá chắn tuyệt đối. Việc kiểm soát giá nội địa đồng nghĩa với việc gánh nặng sẽ chuyển sang doanh nghiệp năng lượng hoặc ngân sách nhà nước. Về lâu dài, nền kinh tế vẫn phải hấp thụ chi phí năng lượng tăng thông qua lạm phát và chi phí sản xuất. Việc xả kho dầu dự trữ chiến lược cũng không đơn giản, vì cơ chế này mới chỉ từng được thử nghiệm một lần. Các ngành công nghiệp và hóa chất sử dụng khí tự nhiên hóa lỏng cũng có thể chịu áp lực giá tăng mạnh.
13-14 % nhu cầu năng lượng của Trung Quốc vẫn phụ thuộc vào nhập khẩu dầu mỏ và hơn một nửa số dầu nhập khẩu này đến từ Trung Đông.
Giá dầu tăng sẽ kéo theo chi phí vận tải, sản xuất và nguyên liệu đầu vào tăng. Các ngành công nghiệp phụ thuộc nhiều vào năng lượng như hóa chất, nhựa và cao su tổng hợp sẽ chịu tác động trực tiếp. Theo ước tính của công ty chứng khoán Shenwan Hongyuan, nếu giá dầu trung bình ở mức 85 USD/thùng trong năm nay, tăng trưởng sản xuất công nghiệp của Trung Quốc có thể giảm 0,3 điểm phần trăm.
Cú sốc năng lượng không chỉ là vấn đề kinh tế mà còn mang tính chiến lược. Trong bối cảnh cạnh tranh địa chính trị ngày càng gay gắt, khả năng đảm bảo an ninh năng lượng trở thành yếu tố quyết định sức mạnh quốc gia. Đối với Trung Quốc, điều này càng quan trọng khi nền kinh tế vẫn phụ thuộc lớn vào sản xuất công nghiệp - lĩnh vực tiêu thụ nhiều năng lượng. Bất kỳ sự gián đoạn nào cũng có thể ảnh hưởng đến chuỗi cung ứng toàn cầu, từ đó tác động ngược trở lại chính Trung Quốc.
Ở góc độ dài hạn, khủng hoảng có thể trở thành chất xúc tác thúc đẩy chuyển đổi năng lượng. Trung Quốc đã đầu tư mạnh vào năng lượng tái tạo như điện mặt trời và điện gió, cũng như xe điện. Việc giảm phụ thuộc vào dầu mỏ không chỉ giúp giảm rủi ro địa chính trị mà còn phù hợp với mục tiêu giảm phát thải carbon. Tuy nhiên, sự chuyển đổi cần thời gian và không thể diễn ra trong một sớm một chiều.
Từ các yếu tố trên, Trung Quốc khó có thể tránh khỏi hoàn toàn cú sốc năng lượng trong bối cảnh hiện nay. Quy mô tiêu thụ lớn, phụ thuộc nhập khẩu và rủi ro địa chính trị khiến nền kinh tế này dễ bị tổn thương. Trong một thế giới ngày càng bất định, năng lượng không chỉ là nhiên liệu cho tăng trưởng, mà còn là phép thử đối với khả năng thích ứng và sức bền của các nền kinh tế lớn. Với Trung Quốc, bài toán này vẫn chưa có lời giải trọn vẹn.