Nhà khoa học chân đất và chuyện kế thừa Sầu riêng Ri6
Từ một mảnh vườn nhỏ bên dòng sông Hậu, người nông dân Nguyễn Minh Châu (tên gọi thân mật là Sáu Ri) đã dành gần 20 năm để lai tạo nên giống sầu riêng Ri6 và trở thành biểu tượng của khát vọng, sự kiên trì và tinh thần đổi mới.
Từ một quyết định kỳ lạ
Vào những năm 1970-1980, khi phần lớn bà con miệt vườn Vĩnh Long vẫn gắn bó với cây lúa và các loại trái cây truyền thống, ông Sáu Ri đã chọn một hướng đi đầy mạo hiểm: Lai tạo giống sầu riêng mới. Trong mắt nhiều người, đó là một quyết định kỳ lạ, thậm chí có phần “liều lĩnh” với một người nông dân không qua trường lớp đào tạo bài bản. Thế nhưng, ông không ngại khó. Ông cần mẫn ghép cành, ghi chép từng thay đổi nhỏ trên cây, theo dõi từng mùa vụ như một nhà khoa học thực thụ. Người dân quanh vùng gọi ông là “nhà khoa học chân đất” - một danh xưng vừa mộc mạc vừa đầy kính trọng.
Sầu riêng Ri6 là một trong những giống sầu riêng nổi tiếng tại Việt Nam, được yêu thích bởi chất lượng cơm thơm ngon, màu sắc đẹp mắt và dễ nhận biết.
Suốt gần hai thập kỷ, ông Sáu Ri đã trải qua vô số thất bại: Cây chết, trái rụng, vị không đạt, mùi không thơm. Nhưng thay vì bỏ cuộc, ông coi mỗi lần thất bại là một lần hiểu cây hơn. “Thất bại một lần là thêm một lần hiểu cây”, ông từng chia sẻ như thế. Chính sự kiên trì ấy đã đặt nền móng cho một bước ngoặt lớn của nông nghiệp Việt Nam.
Năm 1997, sau bao năm thử nghiệm, một mùa vụ đặc biệt đã đến. Những trái sầu riêng có cơm vàng óng, hạt lép, vị béo ngậy, khô ráo, hoàn toàn khác biệt so với các giống phổ biến lúc bấy giờ như Chín Hóa hay Monthong. Ông Sáu Ri đem giống này tham dự Hội thi Trái ngon Đồng bằng sông Cửu Long và kết quả thật bất ngờ: Giống sầu riêng của ông giành giải nhất và ông đặt tên giống theo tên người tạo ra: “Sáu Ri” và thêm số 6 để gợi nhớ đến địa phương ông sinh sống. Từ đó, cái tên “Ri6” ra đời, đánh dấu một bước ngoặt không chỉ với cá nhân ông Sáu Ri mà còn với ngành trái cây Việt Nam.
Hai năm sau, Ri6 tiếp tục đoạt giải cao nhất tại Hội thi Trái ngon Việt Nam. Đến năm 2002, giống này được cấp văn bằng bảo hộ giống cây trồng - một dấu mốc quan trọng, biến công trình của một nông dân trở thành tài sản trí tuệ quốc gia. Thành công của Ri6 nhanh chóng tạo nên “cơn sốt” trong giới làm vườn. Nhiều nơi đổ xô nhân giống, nhưng không phải ai cũng tuân thủ quy trình kỹ thuật. Việc nhân giống tràn lan, không kiểm soát khiến chất lượng trái không đồng đều, ảnh hưởng đến uy tín của giống Ri6. Gia đình ông Sáu Ri buộc phải chủ động cung ứng cây giống chuẩn, kiểm soát chất lượng và bảo vệ thương hiệu. Đây không chỉ là hành động bảo vệ thành quả lao động của cha ông, mà còn là bài học kinh doanh sâu sắc: Trong nông nghiệp, sản phẩm không chỉ là trái cây, mà còn là thương hiệu. Muốn tồn tại bền vững, chất lượng phải nhất quán, và thương hiệu phải được bảo vệ bằng pháp lý.
Nguyễn Minh Trung - Người kế nghiệp “giữ lửa” giống sầu riêng Ri6
Khi ông Sáu Ri qua đời vì bạo bệnh vào năm 1999, gia tài để lại chỉ vỏn vẹn vài công đất và một số cây giống trong vườn. Nhiều người lo ngại di sản này sẽ sớm bị mai một. Thế nhưng, con trai ông là Nguyễn Minh Trung, khi ấy mới 28 tuổi, mang trọng trách nặng nề là phải nối nghiệp ông Sáu Ri và giữ gìn và phát triển giống sầu riêng quý của cha. Từ những bước đi ban đầu đầy khó khăn, anh và gia đình đã từng bước đưa thương hiệu Ri6 lan tỏa khắp cả nước, trở thành niềm tự hào của vùng đất Vĩnh Long.
Để có thể làm được điều đó, Trung và ba người em trai phân chia vai trò rõ ràng: Anh phụ trách điều phối toàn bộ sản xuất và thương hiệu, một người chuyên về trồng giống, một người quản lý vườn, còn người út lo tìm đầu ra cho sản phẩm. Đối diện với “vương quốc cây giống” Chợ Lách (Bến Tre), nơi sản xuất cây giống chuyên nghiệp và với quy mô lớn, họ vẫn kiên định rằng chỉ cần giữ chữ tín và chất lượng, Ri6 sẽ có chỗ đứng riêng trong lòng nông dân.
Điểm đặc biệt trong cách làm của Trung là sự sáng tạo trong kinh doanh. Anh áp dụng mô hình cung cấp cây giống kèm “phiếu bảo hành” - một cam kết hiếm thấy vào thời điểm đó. Trên mỗi phiếu, anh ghi rõ ngày sản xuất, lô giống, kỹ sư kiểm tra, đồng thời cam kết sẽ đền bù toàn bộ chi phí cây giống, công chăm sóc và cả giá trị ba năm thu hoạch đầu tiên nếu cây không đúng giống Ri6. Chính sách bảo hành nghiêm túc này đã giúp gia đình Sáu Ri tạo dựng niềm tin mạnh mẽ trong cộng đồng nông dân và dần chinh phục thị trường khó tính.
Câu chuyện Sầu riêng Ri6 không chỉ là hành trình gìn giữ một giống cây, mà còn là sự kế nghiệp và khát vọng xây dựng thương hiệu Việt bền vững và vươn ra thế giới.
Nguyễn Minh Trung còn mở rộng quy mô sản xuất. Mỗi năm, cơ sở Ri6 cung ứng khoảng 60.000 cây giống, với kế hoạch nâng lên 80.000 -100.000 cây để đáp ứng nhu cầu thị trường. Với mức giá trung bình 15.000 đồng/cây, doanh thu đạt khoảng 900 triệu đồng/năm chưa kể các hợp đồng lớn với Đắk Lắk, TP.HCM và nhiều tỉnh miền Đông Nam Bộ. Song song đó, các sản phẩm Ri6 còn được đưa đến các hội chợ nông sản, các cuộc thi trái ngon của Đồng bằng sông Cửu Long, từ đó mở rộng thương hiệu đến cả Tây Nguyên, nơi sầu riêng vốn dĩ đã phổ biến và cạnh tranh khốc liệt.
Anh Trung cho biết bí quyết thành công của gia đình anh là từ cây sầu riêng giống đầu dòng, ông Sáu Ri áp dụng phương pháp "ghép mắt". Ghép mắt đơn giản và phổ biến trong giới làm cây giống ở Đồng bằng sông Cửu Long. Nó dễ làm vì chỉ có "mắt của cây đầu dòng" cùng với cây con thuộc loại sầu riêng là ghép được.
Trong bối cảnh Việt Nam đang chuyển mình mạnh mẽ để hội nhập sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu, giống sầu riêng Ri6 không chỉ là một thành tựu nông nghiệp, mà còn là một tài sản trí tuệ mang tầm chiến lược.
Giống Ri6 được cấp văn bằng bảo hộ giống cây trồng từ năm 2002 đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong việc công nhận giá trị sở hữu trí tuệ trong nông nghiệp. Trong nền kinh tế tri thức, giống cây trồng không chỉ là vật liệu sản xuất mà còn là tài sản vô hình có thể định giá, chuyển giao và bảo hộ quốc tế.
(*) Trường Đại học Nguyễn Tất Thành