Khởi nghiệp kiến quốc và khát vọng "top 100"
Cùng với kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, năm 2026 TP.HCM tập trung hoàn thiện các kế hoạch với mục tiêu lọt vào Top 100 thành phố có hệ sinh thái khởi nghiệp năng động nhất thế giới đến năm 2030.
TP.HCM hiện là trung tâm khởi nghiệp năng động nhất Việt Nam, dẫn đầu cả nước về thu hút vốn đầu tư khởi nghiệp, số lượng startup và cơ sở hỗ trợ bằng cách phát triển mạnh mẽ hạ tầng, chính sách ưu đãi, kết nối trường - doanh nghiệp và tập trung vào công nghệ cao như AI, bán dẫn, dữ liệu lớn. Thành phố cũng tận dụng lợi thế nhân lực dồi dào, mạng lưới tài chính lớn và hệ thống hỗ trợ đa dạng để thúc đẩy đổi mới sáng tạo, hướng tới mô hình kinh tế tri thức, tài chính và công nghệ.
Theo thông tin của Bộ Khoa học và Công nghệ, TP.HCM nằm trong Top 5 hệ sinh thái khởi nghiệp hàng đầu Đông Nam Á và đang đứng thứ 110 theo xếp hạng của Tổ chức nghiên cứu và tư vấn quốc tế chuyên về khởi nghiệp Startup Blink (Thụy Sĩ).
Tuy nhiên, hệ sinh thái khởi nghiệp cũng còn nhiều khó khăn, thiếu vốn đầu tư, thiếu chính sách ưu tiên, cơ chế phối hợp chưa nhịp nhàng, thủ tục hành chính chưa phù hợp, thiếu kinh nghiệm và kiến thức quản trị, các startup thiếu kỹ năng xây dựng mô hình kinh doanh, kế hoạch thị trường và quản trị… làm giảm sức hấp dẫn đối với nhà đầu tư quốc tế.
Mô hình tại Israel và Singapore
Ở mỗi quốc gia này có một công thức riêng, nhưng tựu trung đều xoay quanh việc biến rủi ro thành cơ hội và tối ưu hóa vai trò của Chính phủ.
Israel có mô hình “Quốc gia khởi nghiệp” khá nổi tiếng với khả năng biến những thách thức về địa chính trị thành động lực sáng tạo công nghệ. Văn hóa Israel coi thất bại là một bước đệm tất yếu. Các nhà đầu tư và chính phủ không trừng phạt người thất bại; trái lại, họ đánh giá cao kinh nghiệm thu được từ đó. Israel có chương trình Yozma (Vốn đối ứng): Chính phủ Israel bỏ ra 100 triệu USD để thành lập các quỹ đầu tư mạo hiểm cùng với tư nhân. Nếu quỹ thành công, tư nhân có quyền mua lại cổ phần của Chính phủ với giá gốc cộng lãi suất thấp. Điều này đẩy toàn bộ rủi ro về phía Nhà nước nhưng giữ lại lợi nhuận cho nhà đầu tư, tạo ra sức hút cực lớn. Đặc biệt Israel khuyến khích dùng quân đội là “lò luyện” startup: Các đơn vị như 8200 (an ninh mạng) đào tạo thanh niên những kỹ năng công nghệ đỉnh cao nhất. Sau khi xuất ngũ, họ trở thành những nhà sáng lập startup công nghệ lõi (Deep Tech).
Singapore có mô hình “Nhà nước kiến tạo” và “Cửa ngõ toàn cầu”. Hiện, Chính phủ Singapore tài trợ cho hàng loạt chương trình như Startup SG Founder Grant, Enterprise Development Grant và gần đây là Business Adaptation Grant - hỗ trợ startup quốc tế hóa mô hình kinh doanh.
Chương trình Startup SG cung cấp các khoản tài trợ đối ứng. Ví dụ, cứ mỗi một đô la Singgapore (SGD) nhà đầu tư thiên thần bỏ vào, Chính phủ sẽ bỏ thêm 3-4 SGD (tùy giai đoạn) để hỗ trợ startup mà không đòi hỏi quyền kiểm soát quá mức. Singapore thu hút nhân tài của chương trình Startup SG bằng cách cấp visa nhanh chóng cho các nhà sáng lập nước ngoài có ý tưởng sáng tạo và tiềm năng gọi vốn, giúp Singapore luôn sở hữu những khối óc tốt nhất thế giới.
Chính phủ Singapore thường xuyên “đặt hàng” startup giải quyết các bài toán công cộng, giúp startup có doanh thu và chứng minh năng lực ngay từ đầu.
Mô hình hệ sinh thái khởi nghiệp bằng nguồn lực đặc thù
Tại Đồng Tháp và Đà Nẵng hiện có mô hình xây dựng hệ sinh thái khởi nghiệp bằng chính nguồn lực đặc thù của địa phương.
Đồng Tháp có mô hình “Khởi nghiệp xanh” từ tài nguyên bản địa. Các lãnh đạo tỉnh không chỉ là nhà quản lý mà còn là những người “truyền lửa”, thường xuyên đối thoại trực tiếp với startup tại các quán cà phê doanh nhân.
Chiến lược “Đi làm thuê - Về làm chủ” tại Đồng Tháp khuyến khích lao động đi xuất khẩu tại Nhật Bản, Hàn Quốc để tích lũy vốn và tác phong công nghiệp, sau đó trở về quê hương khởi nghiệp. Thay vì chạy theo công nghệ xa vời, startup Đồng Tháp tập trung nâng tầm các sản phẩm địa phương như sen, xoài, cá tra… bằng công nghệ chế biến sâu (như lạp xưởng cá lóc, tinh dầu sen, bánh phồng tôm...).
Hệ sinh thái “Hội quán” tại Đồng Tháp cũng đã giúp nông dân và startup liên kết với nhau, chia sẻ chi phí và ứng dụng công nghệ vào giám sát đồng ruộng, biến nông dân thành những “doanh chủ” trên chính mảnh đất của mình.
Hướng tới mục tiêu trở thành trung tâm khởi nghiệp mang tầm quốc tế với những bước thăng hạng vượt bậc trên bản đồ startup toàn cầu, Đà Nẵng có chính sách hỗ trợ trực tiếp hỗ trợ khởi nghiệp, trong đó tập trung tài trợ kinh phí cho các dự án tiềm năng ở giai đoạn sớm và hỗ trợ nâng cấp hạ tầng (như Công viên Phần mềm số 2), thiết lập các không gian sáng tạo liên kết trực tiếp với Seoul (Hàn Quốc), Singapore và khu vực Vịnh Lớn (Trung Quốc), giúp startup Đà Nẵng tiếp cận nhà đầu tư ngoại dễ dàng hơn, tập trung vào Deep Tech và AI, tận dụng nguồn lực kỹ sư CNTT dồi dào để đẩy mạnh startup về Blockchain, AI và vi mạch.
(*) Giám đốc Công ty Cánh Cam
TP.HCM dù đã có nhiều nỗ lực đầu tư tốc độ và quy mô để các hoạt động khởi nghiệp phát triển mạnh mẽ và vươn tầm quốc tế. Tuy nhiên, trước vận hội lịch sử để bứt phá trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo toàn cầu, Thành phố cần những bước đi thực chất, biến những ưu đãi từ Nghị quyết 98 thành nguồn năng lượng nuôi dưỡng hệ sinh thái khởi nghiệp. Các nhóm giải pháp trọng tâm mà Thành phố đang và cần triển khai quyết liệt hơn, cụ thể:
1. Thành phố cần tận dụng tối đa các cơ chế đặc thù từ Nghị quyết 98 để tạo ra môi trường kinh doanh thông thoáng hơn như tiếp tục duy trì và mở rộng chính sách miễn thuế thu nhập cá nhân, thuế thu nhập doanh nghiệp cho các hoạt động khởi nghiệp sáng tạo và các quỹ đầu tư mạo hiểm; xây dựng cơ chế thử nghiệm (sandbox), cho phép thử nghiệm các mô hình kinh doanh mới trong các lĩnh vực chưa có quy định rõ ràng như fintech, công nghệ tự hành, hay năng lượng tái tạo; thiết lập cơ chế “một cửa” riêng cho startup.
2. Phát triển hạ tầng và không gian đổi mới sáng tạo là nền tảng để các startup kết nối và làm việc hiệu quả: Vận hành hiệu quả Trung tâm khởi nghiệp sáng tạo tập trung, nơi cung cấp không gian làm việc chung, phòng thí nghiệm (fablab) và các dịch vụ hỗ trợ pháp lý, kế toán; tập trung phát triển hạt nhân là các trường đại học và khu công nghệ cao để tạo ra sự cộng hưởng giữa nghiên cứu và ứng dụng.
3. Thúc đẩy nguồn vốn và tài chính: Khuyến khích hình thành các quỹ đầu tư tư nhân và các mạng lưới “Nhà đầu tư trẻ”; sử dụng nguồn vốn ngân sách nhà nước (như các gói hỗ trợ theo Nghị quyết 20/2023/NQ-HĐND) để hỗ trợ các dự án ở giai đoạn tiền ươm tạo và ươm tạo; kết nối tài chính quốc tế thu hút các dòng vốn lớn từ nước ngoài đổ vào các startup tiềm năng. Có thể ứng dụng kinh nghiệm quốc tế chuyển từ cơ chế “cho tiền sang vốn đối ứng” thu hút các quỹ đầu tư tư nhân cùng tham gia.
4. Gắn kết giữa Nhà trường - Viện nghiên cứu - Doanh nghiệp: Khởi nghiệp rất cần sự cộng hưởng của ba nhà và trong bối cảnh của liên kết vùng. Phương thức “Ba Nhà” là kiềng ba chân vững chắc gắn chặt với đặt hàng và thực tiễn. Cụ thể:
• Nhà trường không chỉ dạy lý thuyết, mà là “phòng thí nghiệm”, nơi kiến tạo tri thức cho thanh niên khởi nghiệp giải quyết các vấn đề thực tế của doanh nghiệp đề ra.
• Nhà doanh nghiệp đóng vai trò là “người đặt hàng”và “người đỡ đầu”. Doanh nghiệp lớn sẽ mở cửa hệ sinh thái của mình cho các startup nhỏ cùng lớn mạnh, hỗ trợ thị trường.
• Nhà nước đóng vai trò “kiến trúc sư” thiết lập hành lang pháp lý và mở cánh cửa ra quốc tế.
5. Lan tỏa văn hóa khởi nghiệp và kết nối quốc tế: Tổ chức các sự kiện quy mô lớn (như InnoEx, WHISE) để startup Việt giao lưu với các đối tác từ Singapore, Mỹ, Israel... giúp họ có tầm nhìn “Go Global” ngay từ ngày đầu; đơn giản hóa visa nhân tài, thu hút các chuyên gia công nghệ từ các nước lân cận như Thái Lan, Indonesia, Ấn Độ… về làm việc tại TP.HCM.
6. Hỗ trợ nhóm khởi nghiệp “phi công nghệ”. Tại một đô thị đa tầng như TP.HCM, sức sống của khởi nghiệp còn nằm ở những lĩnh vực “chạm” vào cảm xúc, văn hóa và đời sống thực của con người nên cần hỗ trợ các nhóm:
• Khởi nghiệp Công nghiệp Văn hóa: Không chỉ là làm nghệ thuật mà là biến giá trị di sản thành hàng hóa kinh tế. Nhóm này có thiết kế và thời trang: Các thương hiệu nội địa đang trỗi dậy mạnh mẽ, cần những không gian trưng bày tập trung và hỗ trợ đăng ký sở hữu trí tuệ để các thiết kế “made in Saigon” có thể vươn ra sàn diễn thế giới; Giải trí và nội dung sáng tạo: Từ sản xuất phim, âm nhạc đến các mô hình biểu diễn nghệ thuật thực cảnh, Thành phố có thể hỗ trợ bằng cách đơn giản hóa thủ tục cấp phép biểu diễn và cho phép sử dụng các địa danh di sản làm bối cảnh khởi nghiệp.
• Khởi nghiệp Nông nghiệp Đô thị và Chế biến thực phẩm: Startup tại TP.HCM nên tập trung vào chế biến sâu và nông nghiệp thông minh. Thành phố có thể tiếp tục thúc đẩy các cuộc thi khởi nghiệp trong lĩnh vực nông nghiệp công nghệ cao, kết nối trực tiếp với Khu Nông nghiệp Công nghệ cao (AHTP) để startup mượn phòng Lab thử nghiệm sản phẩm để hỗ trợ cho nhóm Thực phẩm xanh và bền vững hay nhóm Nông nghiệp đô thị như mô hình trồng rau sạch trong nhà kính tại Củ Chi hoặc ngay trong các tòa nhà cao tầng.
• Khởi nghiệp Tạo tác động Xã hội. Đây là nhóm doanh nghiệp ra đời để giải quyết các vấn đề của đô thị như rác thải, ô nhiễm và giáo dục với lợi nhuận thường được tái đầu tư ít nhất 51% vào mục tiêu xã hội. Nhóm này áp dụng kinh tế tuần hoàn; dạy kỹ năng sống cho trẻ em, hướng nghiệp thực tế hay đào tạo nghề cho người khuyết tật như chuỗi nhà hàng KOTO.
Thành phố có thể trở thành khách hàng lớn nhất của các startup này thông qua các gói mua sắm công; kết nối các Hub khởi nghiệp tại Thành phố với vùng nguyên liệu tại các tỉnh miền Tây. Startup Thành phố lo khâu marketing, thương hiệu và công nghệ, còn các tỉnh cung ứng nguyên liệu sạch. Đặc biệt nhóm này chỉ cần các gói tín dụng nhỏ với thủ tục xét duyệt dựa trên tiềm năng sản phẩm thay vì tài sản thế chấp.