“Bà tổ” nghề gốm Chu Đậu - Bùi Thị Hý
Là người kinh doanh ở thế kỷ XV, bà Bùi Thị Hý đã ghi dấu ấn đặc biệt trong sự hình thành và phát triển của nghề gốm Chu Đậu, góp phần đưa gốm Chu Đậu tỏa sáng trong đời sống hiện đại và vươn ra thế giới.
Bà Bùi Thị Hý sinh năm 1420, ở trang Quang Ánh, châu Nam Sách (Gia Lộc, Hải Dương, nay đã thuộc Hải Phòng). Bà là con gái của cụ Bùi Đình Nghĩa và là cháu nội của cụ Bùi Quốc Hưng, một danh tướng khai quốc công thần đời Lê.
Gia phả họ Bùi cũng như những câu chuyện truyền đời cho biết, bà Bùi Thị Hý vốn thông minh, có biệt tài viết chữ và vẽ rất đẹp. Bà từng giả trai đi thi khoa bảng. Thi đến tam trường thì bà bị phát hiện thân phận, do là cháu danh tướng Bùi Quốc Hưng nên không bị truy cứu. Nếu như thi qua trường ba không bị phát giác, bà có thể đỗ Tiến sĩ trước Nguyễn Thị Duệ gần hai thế kỷ.
Bà gặp ông Đặng Sĩ, một đại gia gốm Chu trang (Chu Đậu), duyên may đó thành vợ chồng. Kế từ đó, hai vợ chồng chung sức, sản xuất gốm mỹ nghệ, phục vụ đồ ngự dụng cho triều đình nhà Lê sơ, xuất khẩu sang Trung Quốc, Nhật Bản và phương Tây.
Nhận thấy việc buôn bán đồ gốm ra nước ngoài mang lại nhiều lợi nhuận, bà Bùi Thị Hý đã tiếp thu ngôn ngữ quốc tế và bắt đầu hành trình giao thương ra biển lớn. Mang hết tài trí và năng khiếu hội họa của mình, bà Bùi Thị Hý đã tạo ra những sản phẩm gốm sứ đạt tới độ tinh hoa, đưa làng gốm Chu Đậu vang danh nức tiếng một thời. Tài liệu gia phả của dòng họ Bùi có viết về bà như sau: “Tam phiên vi chủ thương đoàn cập quốc ngoại hoán giao, đặc phẩm”, nghĩa là ba lần bà đi đến các nước để bán những sản phẩm đặc sắc do chính tay mình làm ra.
Trong một lần đi biển, chồng bà không may gặp nạn qua đời. Kể từ đó, bà trực tiếp chỉ huy các thương thuyền, buôn bán với các nước nhưng thương phẩm gốm mỹ nghệ và vải lụa cùng hương liệu, từng chơi thân với nữ thương nhân thuộc gia đình nhà hàng hải quốc tế nổi tiếng đầu thế kỷ XV là Trịnh Hòa.
Di vật bất ly thân của bà trong các lần đi biển là chiếu la bàn ghi tên bà. Chiếc la bàn hình vuông, kích thước 17x17x7cm, trên có chữ “Châm bàn chu hải khứ, Bùi Thị Hý” (Dịch: Bàn kim chỉ đường đi cho thuyền biển của Bùi Thị Hý). Ở giữa la bàn gạch chữ thập, ghi chữ Bắc, Đông, mất chữ Nam, Tây. Giữa la bàn có 1 lỗ rộng 1,4cm, sâu 1,5cm, giữa lỗ còn có một lỗ nhỏ 2mm, khoét sâu xuống để đặt kim nam châm. Đây là hiện vật vô cùng quan trọng, xác nhận bà Bùi Thị Hý là người đi biển ở thế kỷ XV. Do đó, ở thế kỷ XV, có một nhà hàng hải nổi tiếng là nam giới ở Việt Nam đã hiếm, đây lại là phụ nữ, thật là nữ nhân kỳ tài như mộ chí đã ghi.
Bà Bùi Thị Hý không có con nên tất cả sản nghiệp có được, bà dùng để xây chùa và các công trình phúc lợi cho vùng Chu Đậu và quê hương của bà. Hiện nay, vẫn còn có tấm bia tại một ngôi chùa ở làng Chu Đậu ghi rõ ngôi chùa do bà Bùi Thị Hý bỏ công đức ra xây.
Bà tổ nghề gốm Chu Đậu
Nghệ nhân Bùi Thị Hý là người có óc sáng tạo và kỹ thuật vẽ điêu luyện bậc nhất gốm Chu Đậu. Gốm Chu Đậu dưới bàn tay tài hoa của bà đã đạt đến trình độ tuyệt mỹ: Đẹp về dáng, sáng về men, hoa văn trang trí tinh xảo.
Hơn cả một nghệ nhân, bà Bùi Thị Hý còn là một nghệ sĩ, người sáng tạo hàng vạn mẫu gốm mỹ nghệ xuất khẩu cho tập đoàn gốm Chu Đậu đương thời mà di vật còn đến ngày nay làm cả thế giới khâm phục, có di vật trở thành bảo vật Quốc gia được bảo hiểm hàng triệu đô la mỹ.
Đặc điểm nổi bật của gốm Chu Đậu là men trắng trong với hoa văn màu xanh (men trắng chàm) và men trắng trong với hoa văn ba màu vàng, đỏ nâu, xanh lục (men tam thái) cùng kiểu dáng, họa tiết hoa văn thể hiện bản sắc văn hóa thuần Việt. Các sản phẩm gốm Chu Đậu chứa đựng tâm hồn, phong cách của con người Việt Nam; thể hiện tinh thần từ bi, bác ái của đạo Phật với những hoa văn tòa sen, cánh sen, linh vật… Mỗi sản phẩm đều chứa đựng thông điệp nhiều ý nghĩa, mong muốn của người nghệ nhân cho cuộc sống hạnh phúc và thành đạt.
Những phương pháp và kỹ thuật chế tác của người thợ Chu Đậu xưa đã đạt tới trình độ cao. Theo đó, bí quyết để có những sản phẩm tinh xảo chính là kỹ thuật vẽ dưới men, sau đó đem nung trong lò và phủ men tam thái lên trên, rồi lại nung nhẹ để giữ màu. Bởi thế, trải qua bao thế kỷ, dù bị chôn dưới đất hay nằm dưới đáy biển vài trăm năm, sản phẩm gốm Chu Đậu vẫn giữ nguyên được kiểu dáng, màu sắc.
Bên cạnh đó, bà còn tự tay vẽ những mẫu gốm mà nay cũng nhiều tác phẩm ghi tên bà, tiêu biểu là bình gốm hoa lam lưu ở Thổ Nhĩ Kỳ. Bình Hoa lam mang dáng tròn tượng trưng cho trời, hình trụ thẳng mang dáng trực tượng trưng cho người quang minh chính đại là trụ cột trong gia đình và xã hội. Lai lịch gốm Chu Đậu được tìm thấy từ bút ký lưu trên bình phát hiện năm 1980 tại Viện bảo tàng Topaki Sarray, Istabul, Thổ Nhĩ Kỳ. Đây cũng là bằng chứng đầu tiên trong hành trình tìm ra bà tổ nghề gốm sứ Chu Đậu.
Ngoài ra, gốm Chu Đậu đã theo chân những thương thuyền của người Việt đến với nhiều quốc gia trên thế giới - đến nay còn nhiều vạn cổ vật quý giá đang được lưu giữ ở khắp các châu lục, có mặt ở 46 bảo tàng danh tiếng trên thế giới từ châu Á sang châu Âu.
Có thể nói, bà Bùi Thị Hý chính là người góp công lớn trong sự hình thành và phát triển của nghề gốm Chu Đậu, đưa dòng gốm này rạng danh khắp nơi trên thế giới. Bà Bùi Thị Hý đã tạo ra những di sản to lớn để thế hệ doanh nhân Việt tiếp tục phát triển dòng gốm cổ hàng trăm năm tuổi.