Trước ngưỡng thực thi xanh: Doanh nghiệp phải rời khỏi “vùng an toàn”

2026: Thời điểm không còn đường lùi

Bước sang năm 2026, bối cảnh đó đang thay đổi rõ rệt. Đây là thời điểm mà doanh nghiệp Việt Nam, đặc biệt là doanh nghiệp tại TP.HCM - trung tâm kinh tế lớn nhất cả nước không còn nhiều khoảng lùi để trì hoãn. Chuyển đổi xanh đang đi từ “nói” sang “làm”, từ cam kết mang tính hình ảnh sang thực thi có kiểm chứng.

Vấn đề đặt ra lúc này là doanh nghiệp sẽ thực thi như thế nào, theo lộ trình nào, với nguồn lực ra sao, và làm thế nào để chuyển đổi xanh trở thành một năng lực vận hành thực sự, thay vì chỉ là phản ứng đối phó trước yêu cầu chính sách hay sức ép từ bên ngoài.

Những động lực buộc doanh nghiệp phải hành động đang ngày càng rõ ràng và cụ thể. Trước hết, các tiêu chuẩn và quy định liên quan đến môi trường, phát thải và minh bạch chuỗi cung ứng đã bắt đầu “chạm đất”. Các cơ chế như CBAM của Liên minh châu Âu, yêu cầu báo cáo bền vững của các quỹ đầu tư quốc tế, hay tiêu chí mua hàng xanh của các tập đoàn đa quốc gia không còn nằm trên giấy. Chúng đang trở thành điều kiện thực chất trong thương mại và đầu tư. Điều này đồng nghĩa với một thực tế rất thẳng thắn: Nếu doanh nghiệp không chuẩn bị nghiêm túc từ bây giờ, nguy cơ bị loại khỏi chuỗi cung ứng toàn cầu không còn là cảnh báo xa xôi, mà là rủi ro hiện hữu.

Song song với áp lực từ bên ngoài, hệ sinh thái trong nước cũng đang thay đổi theo hướng sàng lọc rõ ràng hơn. Các ngân hàng bắt đầu đưa yếu tố môi trường - xã hội vào đánh giá rủi ro tín dụng. Nhà đầu tư trong nước quan tâm nhiều hơn đến tính minh bạch và quản trị bền vững. Người tiêu dùng, đặc biệt là nhóm trung lưu trẻ tại các đô thị lớn, ngày càng nhạy cảm với sản phẩm và thương hiệu có trách nhiệm với môi trường và xã hội. Thị trường đang âm thầm phân loại doanh nghiệp theo “dấu xanh”, và yếu tố này đang dần trở thành một lợi thế cạnh tranh cụ thể, chứ không còn là câu chuyện mang tính lý thuyết.

Bên cạnh áp lực, cũng cần nhìn thẳng vào những cơ hội đang mở ra. Doanh nghiệp đáp ứng được các yêu cầu bền vững có khả năng tiếp cận nguồn vốn xanh với chi phí tốt hơn, tham gia vào các chuỗi cung ứng có giá trị gia tăng cao, mở rộng thị trường xuất khẩu và nâng cao năng lực quản trị nội tại. Tuy nhiên, điểm chung của tất cả những cơ hội đó là chúng chỉ dành cho những doanh nghiệp chuyển đổi một cách thực chất. Không có “đường tắt” cho xanh, và càng không có ưu đãi cho những nỗ lực mang tính hình thức.

Áp lực lớn nhất đối với doanh nghiệp hiện nay nằm ở khoảng cách giữa nhận thức và năng lực thực thi. Phần lớn doanh nghiệp, kể cả doanh nghiệp nhỏ và vừa, đều hiểu rằng chuyển đổi xanh là xu thế tất yếu. Nhưng khi bắt tay vào làm, hàng loạt hạn chế lộ rõ. Thiếu vốn đầu tư, thiếu công nghệ phù hợp, thiếu nhân lực có chuyên môn về môi trường và ESG, thiếu dữ liệu để đo lường và theo dõi… khiến nhiều doanh nghiệp rơi vào trạng thái lúng túng, “muốn xanh nhưng không biết bắt đầu từ đâu”. Trong bối cảnh đó, nguy cơ greenwashing - xanh trên giấy, ngày càng hiện hữu, không chỉ làm méo mó thị trường mà còn bào mòn niềm tin của đối tác và người tiêu dùng.

Tránh khẩu hiệu: Cần một lộ trình chuyển đổi xanh khả thi

Năm 2026, thay vì đặt ra những mục tiêu quá lớn và xa, doanh nghiệp cần tập trung vào những bước đi căn bản nhưng thiết thực.

Bước đầu tiên và quan trọng nhất là đo lường. Doanh nghiệp cần hiểu rõ “dấu chân môi trường” của chính mình, từ tiêu thụ năng lượng, phát thải, nguyên liệu đầu vào cho đến chất thải đầu ra. Không đo lường thì không thể quản trị, và càng không thể cải thiện. Khi đã có dữ liệu, doanh nghiệp cần xác định rõ những điểm ưu tiên, thay vì cố gắng làm tất cả cùng lúc. Không doanh nghiệp nào đủ nguồn lực để triển khai toàn diện trong một thời gian ngắn. Việc lựa chọn những khâu có tác động lớn, dễ cải thiện và mang lại hiệu quả kinh tế rõ ràng sẽ giúp quá trình chuyển đổi trở nên khả thi hơn.

Quan trọng hơn, chuyển đổi xanh cần được tích hợp vào vận hành cốt lõi của doanh nghiệp. Xanh không phải là một phòng ban riêng biệt hay một dự án độc lập, mà phải gắn với sản xuất, tài chính, nhân sự và chuỗi cung ứng. Khi yếu tố bền vững trở thành một phần trong quá trình ra quyết định kinh doanh, doanh nghiệp sẽ dần nhận ra rằng chi phí không nhất thiết tăng lên, mà ngược lại, hiệu quả dài hạn có thể được cải thiện. Cùng với đó là yêu cầu minh bạch, nhưng phải trung thực. Báo cáo ESG hay các công bố liên quan đến môi trường cần dựa trên dữ liệu thật, có thể kiểm chứng. Một mức độ minh bạch chưa hoàn hảo vẫn tốt hơn nhiều so với những tuyên bố “xanh giả” mang tính đánh bóng hình ảnh.

Về dài hạn, chuyển đổi xanh chỉ thực sự có ý nghĩa khi trở thành năng lực cạnh tranh cốt lõi của doanh nghiệp. Điều này đòi hỏi sự đổi mới trong mô hình kinh doanh theo hướng bền vững hơn, đầu tư bài bản vào công nghệ và con người, xây dựng văn hóa doanh nghiệp gắn với trách nhiệm môi trường - xã hội, và đặc biệt là tư duy hợp tác trong chuỗi giá trị thay vì đi một mình. Không doanh nghiệp nào có thể đơn độc giải quyết toàn bộ bài toán xanh.

Trong hành trình này, vai trò của Nhà nước và các tổ chức trung gian là rất quan trọng. Doanh nghiệp cần một khung thể chế rõ ràng, chính sách khuyến khích và hỗ trợ phù hợp để giảm chi phí chuyển đổi và rủi ro ban đầu. Đồng thời, các hiệp hội, viện nghiên cứu và đối tác quốc tế có thể đóng vai trò kết nối tri thức, nguồn lực và công nghệ, giúp doanh nghiệp đi đúng hướng và tránh những sai lầm tốn kém. Với vai trò là một tổ chức xã hội - nghề nghiệp, Hiệp hội Doanh nghiệp Xanh TP.HCM (HGBA) được thành lập nhằm làm cầu nối đó, hỗ trợ doanh nghiệp chuyển đổi xanh một cách thực chất, phù hợp với khả năng và hướng đến hiệu quả lâu dài.

(*) Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp Xanh TP.HCM (HGBA)

Đinh Hồng Kỳ (*)